Thái Bình được gọi là quê hương nhà Trần vì vùng Hưng Hà cũ, xưa là phủ Long Hưng, là nơi dòng họ Trần sinh sống trước khi lên ngôi và là nơi có lăng mộ của một số vị vua, bậc tổ đầu tiên của triều Trần. Khu di tích ở vùng Tiến Đức, đất Thái Đường xưa, nay thuộc xã Long Hưng của tỉnh Hưng Yên, là nơi lưu giữ rõ nhất dấu vết ấy.
Nam Định cũng gắn chặt với nhà Trần qua vùng Tức Mặc, phủ Thiên Trường, nơi có hành cung và đền thờ các vua Trần. Hai vùng không loại trừ nhau: dòng họ Trần có mặt ở cả hai bờ sông Hồng, và mỗi nơi giữ một phần câu chuyện. Hiểu cả hai giúp tránh tranh cãi kiểu "quê thật ở đâu".
Bài này kể vì sao vùng Long Hưng quan trọng với nhà Trần, cái tên Long Hưng mang nghĩa gì, những dấu vết thời Trần còn ở vùng Thái Bình cũ, và cách đến tìm hiểu một cách đúng mực. Phần kiến trúc và lễ hội của các di tích được viết riêng trong mục di tích của trang.
Dòng họ Trần trước khi lên ngôi
Theo sử cũ, tổ tiên họ Trần làm nghề chài lưới ven sông, dần trở nên giàu có và có thế lực ở vùng hạ lưu sông Hồng vào cuối thời Lý. Khi triều Lý suy yếu, các thế lực địa phương nổi lên; dòng họ Trần với lực lượng ở vùng ven sông đã giúp nhà Lý dẹp loạn, rồi dần nắm quyền trong triều. Năm 1225, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, mở đầu triều Trần.
Trong quá trình đó, vùng đất phía bắc sông Hồng, nơi sau này là Hưng Hà, có vị trí đặc biệt. Đây là nơi các thế hệ trước của dòng họ sinh sống và được an táng. Truyền thống địa phương và nhiều tài liệu ghi rằng thân phụ của vua Trần Thái Tông, về sau được tôn là Trần Thái Tổ, được táng ở vùng Thái Đường. Nhân vật nổi tiếng Trần Thủ Độ cũng được nhiều tài liệu ghi là người vùng này.
Những chi tiết về năm sinh, năm mất và thứ tự các đời trước khi lên ngôi có chỗ còn được bàn luận giữa các nhà nghiên cứu. Bài này chỉ nêu những điều được thừa nhận rộng rãi; khi cần trích dẫn chính xác, bạn nên đối chiếu các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư và các công trình nghiên cứu về nhà Trần.
Long Hưng nghĩa là gì
Long Hưng là tên phủ thời Trần ở vùng nay là Hưng Hà và một phần Đông Hưng. "Long" là rồng, biểu tượng của vua; "hưng" là dấy lên, thịnh lên. Ghép lại, Long Hưng có nghĩa là nơi rồng dấy lên, tức nơi phát tích của dòng vua. Đặt tên như vậy là cách triều Trần ghi nhận vùng đất gốc của mình, giống như nhiều triều đại khác đặt tên trang trọng cho quê hương của hoàng tộc.
Dưới thời Trần, vùng Long Hưng được xem là đất quan trọng, có lăng tẩm và nơi thờ tự của dòng họ. Sau thời Trần, các triều sau đổi tên, chia lại đơn vị: vùng này về sau thuộc phủ Tiên Hưng với các huyện như Duyên Hà, Hưng Nhân, Thần Khê. Tên Long Hưng dần chỉ còn trong sách và trong ký ức địa phương.
Năm 2025, khi đặt tên cho các xã mới, tên Long Hưng được dùng lại cho xã gồm vùng Tiến Đức, Tân Lễ, Thái Hưng, Liên Hiệp và thị trấn Hưng Nhân cũ. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi một tên hành chính thời Trần quay trở lại giấy tờ sau gần bảy thế kỷ.
Đất Thái Đường và khu di tích ở vùng Tiến Đức
Thái Đường là tên đất cổ ở vùng Tiến Đức, nay thuộc xã Long Hưng. Đây là nơi có khu di tích gắn với nhà Trần, gồm đền thờ và khu lăng mộ. Theo truyền thống địa phương, khu lăng có lăng của Trần Thái Tổ và một số vua đầu triều Trần. Khu di tích được nhà nước xếp hạng và trùng tu nhiều lần, là điểm đến quan trọng nhất về lịch sử thời Trần ở vùng Thái Bình cũ.
Điều đáng chú ý là vua Trần sau khi mất thường được đưa về an táng ở vùng quê gốc, thay vì ở kinh thành Thăng Long. Điều này cho thấy sự gắn bó của hoàng tộc với đất phát tích, và giải thích vì sao các vùng Long Hưng ở Thái Bình, Thiên Trường ở Nam Định và vùng Đông Triều ở Quảng Ninh đều có di tích lăng mộ thời Trần.
Nhiều chi tiết về vị trí chính xác của từng lăng, niên đại các hiện vật, và những gì còn lại từ thời Trần so với những phần được làm lại về sau, vẫn đang được giới khảo cổ và sử học nghiên cứu. Khi đến thăm, bạn nên đọc thông tin do ban quản lý di tích cung cấp, và phân biệt kiến trúc hiện có với dấu vết gốc của thế kỷ mười ba.
Thái Bình và Nam Định: hai vùng, một triều đại
Người hai tỉnh cũ hay tranh luận "quê nhà Trần ở đâu". Thực ra mỗi vùng gắn với một phần khác nhau của câu chuyện:
| Vùng Long Hưng (Thái Bình cũ) | Vùng Thiên Trường (Nam Định cũ) | |
|---|---|---|
| Vị trí | Hưng Hà, phía bắc sông Hồng | Tức Mặc, phía nam sông Hồng |
| Vai trò thời Trần | Đất phát tích, nơi an táng tổ tiên và một số vua | Hành cung, nơi các thái thượng hoàng ở, trung tâm thứ hai sau kinh thành |
| Di tích nổi bật hiện nay | Khu đền, lăng ở vùng Tiến Đức | Đền Trần, chùa Phổ Minh |
| Tên gọi thời Trần | Phủ Long Hưng | Phủ Thiên Trường |
| Nay thuộc | Xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên | Tỉnh Ninh Bình |
Hai vùng chỉ cách nhau con sông Hồng. Với người đi tìm hiểu, đi trọn cả hai nơi trong một chuyến là cách hiểu đầy đủ nhất về nhà Trần ở vùng hạ lưu châu thổ.
A Sào và dấu vết thời kháng chiến chống Nguyên Mông
Ngoài Hưng Hà, vùng Thái Bình cũ còn những nơi gắn với thời Trần ở khía cạnh quân sự. Vùng A Sào ở Quỳnh Phụ, nằm gần sông Luộc và sông Hóa ở ranh giới phía bắc, theo truyền thống là nơi Trần Hưng Đạo đặt căn cứ, luyện quân, tích trữ lương thực trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở thế kỷ mười ba. Đền A Sào ở đây thờ ông và được người dân địa phương gìn giữ.
Vị trí A Sào cho thấy vì sao vùng này hữu ích về quân sự: gần các tuyến sông nối với biển và với vùng Hải Dương, Hải Phòng, nơi diễn ra nhiều trận đánh trên sông, trong khi vẫn có đồng bằng rộng để cung cấp lương thực. Một vùng quê lúa trù phú là hậu phương tự nhiên cho cuộc kháng chiến.
Tên A Sào được giữ cho một xã mới của tỉnh Hưng Yên năm 2025, gồm các xã An Khê, An Đồng, An Hiệp, An Thái cũ. Người đến vùng này nên nhớ đây là di tích lịch sử, thăm viếng với thái độ tôn trọng như đến các di tích quốc gia khác.
Những dấu vết thời Trần khác trong đời sống
Dấu vết thời Trần ở vùng Thái Bình cũ không chỉ nằm trong di tích. Rất nhiều làng có đình, đền thờ các tướng lĩnh, quan lại thời Trần, hoặc thờ những người được cho là có công trong các cuộc kháng chiến. Ngày giỗ, ngày hội của nhiều làng gắn với các nhân vật ấy. Điều này cho thấy ký ức về triều Trần lan rộng trong đời sống làng xã, không chỉ ở một vài địa điểm nổi tiếng.
Một dấu vết khác là hệ thống đê. Triều Trần là triều đại đầu tiên tổ chức đắp đê quy mô lớn dọc sông Hồng và đặt chức quan chuyên trông coi đê điều. Với vùng đất thấp như Thái Bình, đó là nền móng cho cả đời sống sau này. Phần chi tiết về đê điều được viết trong mục sông, đê và đồng bằng của trang.
Dấu vết thứ ba nằm trong tên gọi: Long Hưng, Trần Hưng Đạo, Trần Lãm, A Sào là những cái tên được đặt cho phường, xã mới năm 2025. Việc chọn các tên này cho thấy người địa phương muốn giữ lớp lịch sử thời Trần như một phần căn cước của vùng đất.
Hưng Hà hôm nay: đất cổ giữa hai dòng sông
Vùng Hưng Hà cũ nằm ở góc tây bắc của Thái Bình cũ, phía tây là sông Hồng, phía bắc là sông Luộc. Nhờ ở đầu nguồn, đất ở đây được bồi sớm hơn vùng ven biển, nên làng mạc lâu đời, đình chùa cổ nhiều, và dấu vết thời Lý, Trần dày hơn những nơi khác trong vùng. Người nghiên cứu lịch sử làng xã Thái Bình thường bắt đầu từ đây.
Ngoài di tích nhà Trần, Hưng Hà còn được biết đến là quê của nhà bác học Lê Quý Đôn thế kỷ mười tám, ở làng Diên Hà. Năm 2025, tên ông được đặt cho một xã mới, còn tên Diên Hà được đặt cho một xã khác. Vùng này cũng có nhiều làng nghề dệt, làm chiếu, cho thấy truyền thống thủ công song song với nghề nông.
Sau khi bỏ cấp huyện, đất Hưng Hà chia thành tám xã: Hưng Hà, Long Hưng, Diên Hà, Tiên La, Thần Khê, Ngự Thiên, Hồng Minh, Lê Quý Đôn. Trong tám tên ấy có tới năm tên gắn với lịch sử: Long Hưng là phủ thời Trần, Thần Khê và Ngự Thiên là tên huyện cổ, Diên Hà là làng của Lê Quý Đôn, Tiên La là tên một ngôi đền cổ. Nhìn danh sách xã mới cũng đủ thấy lớp lịch sử của vùng đất này dày đến mức nào.
Gợi ý khi đến tìm hiểu về nhà Trần ở vùng Thái Bình cũ
Một vài điều giúp chuyến đi có ích và đúng mực:
- Đọc trước một bản tóm tắt lịch sử nhà Trần để biết các nhân vật chính, đỡ phải phụ thuộc vào lời kể truyền miệng tại chỗ.
- Đi vào ngày thường nếu muốn yên tĩnh xem kiến trúc; mùa lễ hội đầu năm rất đông, phù hợp nếu muốn xem không khí hội làng.
- Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, không leo trèo lên các kiến trúc và hiện vật, không tự ý chạm vào bia đá.
- Hỏi ban quản lý hoặc người trông coi trước khi chụp ảnh bên trong hậu cung hay khu vực thờ tự.
- Kết hợp với các điểm gần đó trong vùng Hưng Hà như đền Tiên La, làng dệt, làng chiếu để có một ngày trọn vẹn.
- Nếu muốn so sánh, dành thêm một ngày sang vùng Thiên Trường bên kia sông Hồng.
- Nếu đi cùng trẻ nhỏ, kể trước cho các em câu chuyện nhà Trần và ba lần đánh thắng quân Nguyên Mông; đến nơi các em sẽ nhìn di tích bằng con mắt khác.
Thông tin về giờ mở cửa, quy định tham quan và lịch lễ hội có thể thay đổi; nên hỏi trước tại địa phương hoặc ban quản lý di tích.
Câu hỏi thường gặp
Nhà Trần quê ở Thái Bình hay Nam Định?
Cả hai vùng đều gắn với nhà Trần. Vùng Long Hưng ở Hưng Hà, Thái Bình cũ được coi là đất phát tích và nơi an táng tổ tiên, một số vua; vùng Tức Mặc, Thiên Trường ở Nam Định cũ là nơi có hành cung và là trung tâm thứ hai của triều đại.
Khu lăng mộ nhà Trần ở Thái Bình nay thuộc xã nào?
Khu di tích ở vùng Tiến Đức, đất Thái Đường xưa của huyện Hưng Hà cũ. Từ 1/7/2025, xã Tiến Đức cũ thuộc xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên. Tên Long Hưng chính là tên phủ thời Trần ở vùng này.
Vì sao các vua Trần được an táng ở quê mà không ở kinh thành?
Đó là tập quán của hoàng tộc Trần, coi trọng đất gốc. Vua sau khi mất thường được đưa về vùng quê hoặc các vùng gắn với dòng họ để an táng. Vì vậy lăng mộ thời Trần nằm ở Thái Bình, Nam Định, Quảng Ninh chứ không tập trung ở Thăng Long.
Đền A Sào thờ ai?
Đền A Sào ở vùng Quỳnh Phụ cũ thờ Trần Hưng Đạo. Theo truyền thống, nơi đây từng là căn cứ, nơi luyện quân và tích trữ lương thực của ông trong thời kháng chiến chống quân Nguyên Mông. Vùng này nay thuộc xã A Sào, tỉnh Hưng Yên.
Tên xã Long Hưng mới gồm những xã cũ nào?
Xã Long Hưng gồm thị trấn Hưng Nhân và các xã Tiến Đức, Tân Lễ, Thái Hưng, Liên Hiệp của huyện Hưng Hà cũ. Trong đó Tiến Đức là vùng có khu di tích nhà Trần, còn Tân Lễ là vùng làng Hới quen thuộc với nghề chiếu.
Có nên đi vùng Hưng Hà vào mùa lễ hội không?
Mùa lễ hội đầu năm có không khí hội làng đặc sắc nhưng rất đông, đường nhỏ dễ tắc. Nếu mục đích là tìm hiểu kiến trúc và lịch sử, ngày thường yên tĩnh hơn. Lịch hội cụ thể nên hỏi trước ban quản lý di tích.