Vùng Thái Bình cũ gắn với nhiều nhân vật lịch sử trước thế kỷ hai mươi: sứ quân Trần Lãm thế kỷ thứ mười, Thái sư Trần Thủ Độ thời Trần, trạng nguyên Phạm Đôn Lễ thời Lê sơ, nhà bác học Lê Quý Đôn thế kỷ mười tám và nhà ngoại giao Bùi Viện thế kỷ mười chín. Bên cạnh đó là Nguyễn Công Trứ, người không sinh ra ở đây nhưng mở ra cả một huyện.
Bài này giới thiệu ngắn từng người theo thứ tự thời gian, nói rõ họ gắn với vùng nào của Thái Bình cũ, nay thuộc xã nào, và những điểm còn được bàn luận. Bài chỉ nói về các nhân vật trước thế kỷ hai mươi, khi đánh giá đã tương đối ổn định trong giới sử học.
Khi chép lại thông tin về danh nhân, nhất là năm sinh, quê quán, nên đối chiếu nguồn: có những chi tiết được kể khác nhau giữa các tài liệu, và có chỗ là truyền thuyết của làng hơn là sử liệu.
Trần Lãm và vùng Bố Hải Khẩu thế kỷ thứ mười
Sau khi Ngô Quyền mất, nước ta rơi vào cảnh mười hai sứ quân cát cứ. Một trong số đó là Trần Lãm, thường được gọi là Trần Minh Công, đóng ở vùng Bố Hải Khẩu, theo nhiều tài liệu là vùng Kỳ Bố bên sông Trà Lý, tức khu trung tâm Thái Bình cũ. Vị trí này gần cửa sông, thuận đường thủy, là căn cứ tốt cho một thế lực địa phương.
Câu chuyện được kể nhiều nhất là Đinh Bộ Lĩnh từng về nương nhờ Trần Lãm, được ông tin dùng, và sau khi Trần Lãm mất thì thu nhận lực lượng của ông để tiến tới dẹp các sứ quân khác, lập nhà Đinh. Các chi tiết cụ thể của quan hệ này có phần được kể khác nhau, nhưng vai trò của vùng Bố Hải Khẩu trong giai đoạn ấy thì được nhiều sách ghi nhận.
Tên Trần Lãm được đặt cho một phường cũ của thành phố Thái Bình và nay là tên một phường mới gồm vùng Kỳ Bá. Nhiều nơi trong vùng có đền thờ ông. Với người khu trung tâm cũ, đây là nhân vật lịch sử gần gũi nhất, vì gắn đúng với nơi họ sống.
Nữ tướng trong truyền thuyết: đền Tiên La
Trước cả thời Trần Lãm, vùng Hưng Hà còn lưu truyền câu chuyện về một nữ tướng thời Hai Bà Trưng, được thờ ở đền Tiên La. Theo truyền thuyết địa phương, bà tên Vũ Thị Thục, tập hợp nghĩa quân ở vùng này, theo Hai Bà chống quân Đông Hán, và được phong danh hiệu gắn với việc dẹp nạn cho dân. Đền Tiên La là một trong những ngôi đền cổ lớn của vùng Thái Bình cũ.
Vì thuộc thời kỳ rất xa, câu chuyện về bà chủ yếu dựa vào thần tích, sắc phong và truyền ngôn của làng, chứ không có nhiều sử liệu đương thời. Cách đọc đúng là coi đây là ký ức văn hoá của cộng đồng: nó cho biết người dân vùng này tự hình dung lịch sử của mình ra sao, và coi trọng hình ảnh người phụ nữ đứng ra bảo vệ làng nước.
Năm 2025, tên Tiên La được đặt cho xã gồm các xã Phúc Khánh, Tân Tiến, Thái Phương, Đoan Hùng cũ. Phần kiến trúc và lễ hội của đền được viết trong mục di tích của trang.
Trần Thủ Độ và dòng họ Trần ở vùng Hưng Hà
Trần Thủ Độ là nhân vật quyền lực bậc nhất buổi đầu nhà Trần, người đứng sau việc chuyển ngôi từ nhà Lý sang nhà Trần và giữ chức Thái sư trong nhiều năm. Nhiều tài liệu và truyền thống địa phương ghi quê ông ở vùng Lưu Xá, thuộc Hưng Hà cũ. Vùng này nay nằm trong xã Ngự Thiên mới.
Sử cũ ghi lại nhiều giai thoại về sự nghiêm khắc của Trần Thủ Độ, như chuyện không vì tình thân mà ban chức cho người không xứng, hay câu trả lời nổi tiếng khi bị kẻ khác tâu xấu. Những giai thoại này được chép trong các bộ sử và thường được dùng để nói về cách dùng người. Đánh giá về ông cũng có nhiều chiều, vì ông dùng cả những biện pháp tàn nhẫn để củng cố quyền lực cho dòng họ.
Trần Thủ Độ là một phần của câu chuyện lớn hơn: vùng Long Hưng ở Hưng Hà là đất gốc của dòng họ Trần. Phần đó được viết kỹ trong bài về Thái Bình quê hương nhà Trần trên trang này; ở đây chỉ cần nhớ rằng nhiều nhân vật của buổi đầu triều Trần có gốc ở vùng đất này.
Phạm Đôn Lễ: trạng nguyên và nghề chiếu
Phạm Đôn Lễ đỗ trạng nguyên dưới triều Lê Thánh Tông, cuối thế kỷ mười lăm, quê ở vùng Hải Triều thuộc Hưng Hà cũ. Trong ký ức địa phương, ông được nhớ không chỉ vì đỗ đầu mà vì đã truyền dạy kỹ thuật dệt chiếu cải tiến cho dân làng sau một chuyến đi sứ. Từ đó vùng Hới trở thành làng chiếu nổi tiếng, và người làng tôn ông làm tổ nghề.
Chi tiết về chuyến đi sứ và kỹ thuật cụ thể ông mang về có phần là truyền thuyết của làng, khó kiểm chứng đầy đủ. Nhưng việc người làng nghề thờ một vị khoa bảng làm tổ nghề là hiện tượng khá phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ, phản ánh sự kính trọng chữ nghĩa và mong muốn gắn nghề của làng với một nhân vật có danh.
Vùng Hới nay thuộc xã Long Hưng của tỉnh Hưng Yên. Câu chuyện nghề chiếu Hới, các loại chiếu và cách dệt được trình bày trong mục làng nghề của trang; ở đây Phạm Đôn Lễ được nhắc như một ví dụ cho truyền thống khoa cử của vùng Hưng Hà.
Lê Quý Đôn: nhà bác học của làng Diên Hà
Lê Quý Đôn sinh năm 1726 ở làng Diên Hà, huyện Duyên Hà xưa, nay thuộc vùng Hưng Hà cũ. Ông đỗ bảng nhãn năm 1752, làm quan nhiều chức vụ, đi sứ, và để lại một khối lượng trước tác đồ sộ về lịch sử, địa lý, văn hoá, triết học. Các tác phẩm như Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục được coi là kho tư liệu quý về thế kỷ mười tám.
Điều làm Lê Quý Đôn khác nhiều nhà khoa bảng khác là óc quan sát và ghi chép thực tế. Phủ biên tạp lục, chẳng hạn, ghi lại tình hình kinh tế, xã hội vùng Thuận Hóa, Quảng Nam khi ông làm quan ở đó, với nhiều số liệu và mô tả cụ thể. Vì vậy ông thường được gọi là nhà bác học, không chỉ là nhà thơ hay quan lại.
Năm 2025, tên ông được đặt cho xã Lê Quý Đôn gồm các xã Minh Tân, Độc Lập, Hồng An cũ, vùng có nơi tưởng niệm ông. Tên làng Diên Hà cũng được giữ cho một xã khác gần đó. Đây là một trong số ít trường hợp tên danh nhân được dùng làm tên xã đúng tại quê của người đó.
Bùi Viện: nhà ngoại giao thế kỷ mười chín
Bùi Viện là nhà nho, nhà ngoại giao dưới triều Tự Đức, quê ở vùng Kiến Xương cũ theo nhiều tài liệu. Ông được biết đến với những chuyến đi xa để tìm sự giúp đỡ cho triều Nguyễn trong bối cảnh Pháp đang xâm lược, trong đó chuyến được kể nhiều nhất là sang Mỹ vào thập niên 1870. Ông cũng có công tổ chức lực lượng tuần dương và mở mang cửa biển.
Các chi tiết về hành trình, những người ông gặp và kết quả các chuyến đi được kể khác nhau tuỳ tài liệu; có chỗ đã được nghiên cứu kỹ, có chỗ vẫn còn bàn. Điều thống nhất là Bùi Viện thuộc lớp người hiếm hoi thời đó có tầm nhìn ra thế giới, tìm hiểu các nước phương Tây để tìm lối đi cho đất nước.
Ở vùng Thái Bình cũ, tên Bùi Viện được đặt cho đường phố, trường học. Người quan tâm có thể tìm đọc các công trình nghiên cứu về ông, vì đây là một nhân vật thú vị nhưng ít được biết so với tầm vóc.
Tóm tắt: danh nhân và vùng đất gắn với họ
Bảng dưới gom lại các nhân vật trong bài, vùng gắn bó và đơn vị hành chính hiện nay của vùng đó. Cột cuối chỉ có giá trị định hướng; quê quán chính xác nên kiểm tra thêm:
| Nhân vật | Thời kỳ | Gắn với vùng | Nay thuộc |
|---|---|---|---|
| Trần Lãm | Thế kỷ 10 | Bố Hải Khẩu, vùng Kỳ Bố | Phường Trần Lãm |
| Trần Thủ Độ | Thế kỷ 13 | Vùng Lưu Xá, Hưng Hà | Xã Ngự Thiên |
| Phạm Đôn Lễ | Thế kỷ 15 | Vùng Hải Triều, làng Hới | Xã Long Hưng |
| Lê Quý Đôn | Thế kỷ 18 | Làng Diên Hà, Hưng Hà | Vùng xã Lê Quý Đôn, Diên Hà |
| Bùi Viện | Thế kỷ 19 | Vùng Kiến Xương | Các xã vùng Kiến Xương cũ |
| Nguyễn Công Trứ | Thế kỷ 19 | Người mở đất Tiền Hải (quê Hà Tĩnh) | Các xã vùng Tiền Hải cũ |
Ngoài những tên trong bảng, mỗi làng ở vùng Thái Bình cũ đều có những người đỗ đạt, những vị được thờ ở đình, đền. Văn bia tiến sĩ, bia hậu ở các đình làng là nguồn để tìm hiểu những người ít nổi tiếng hơn nhưng quan trọng với từng làng.
Truyền thống khoa cử của một miền quê lúa
Người Thái Bình hay tự hào quê mình là đất học. Trong thời phong kiến, các làng vùng Hưng Hà, Vũ Thư, Kiến Xương, Đông Hưng có nhiều người đỗ đạt, và nhiều làng còn giữ văn chỉ, bia ghi tên người đỗ. Tinh thần hiếu học ấy gắn với cấu trúc làng xã: làng có ruộng học điền để nuôi người đi học, có lệ thưởng người đỗ đạt, coi việc học là con đường thoát nghèo và làm rạng danh làng.
Truyền thống đó còn thấy trong đời sống hôm nay qua việc các gia đình đầu tư cho con học, phong trào khuyến học ở làng, và số người Thái Bình làm nghề dạy học, nghiên cứu ở khắp cả nước. Không cần con số để thấy điều này; chỉ cần dự một buổi họp họ ở làng là nghe ngay chuyện học hành của con cháu.
Khi tìm hiểu danh nhân của một làng cụ thể, bạn nên bắt đầu từ văn chỉ, đình làng và gia phả các dòng họ lớn, rồi đối chiếu với các danh sách đăng khoa đã được công bố. Cách làm này tránh được những thông tin truyền miệng bị thêm thắt qua nhiều lần kể.
Câu hỏi thường gặp
Lê Quý Đôn quê ở đâu?
Lê Quý Đôn sinh năm 1726 ở làng Diên Hà, huyện Duyên Hà xưa, nay thuộc vùng Hưng Hà của tỉnh Thái Bình cũ. Từ 1/7/2025 vùng này thuộc tỉnh Hưng Yên, và có một xã mang tên Lê Quý Đôn cùng một xã mang tên Diên Hà.
Trần Thủ Độ có phải người Thái Bình không?
Nhiều tài liệu và truyền thống địa phương ghi quê Trần Thủ Độ ở vùng Lưu Xá thuộc Hưng Hà, Thái Bình cũ. Vùng này gắn với dòng họ Trần nói chung. Một số chi tiết về quê quán các nhân vật đầu triều Trần vẫn được giới nghiên cứu bàn thêm.
Bùi Viện là ai?
Bùi Viện là nhà ngoại giao, nhà nho thời Tự Đức, quê ở vùng Kiến Xương theo nhiều tài liệu. Ông được biết đến với các chuyến đi tìm sự giúp đỡ cho triều Nguyễn, trong đó có chuyến sang Mỹ vào thập niên 1870, và việc tổ chức lực lượng tuần dương ven biển.
Thái Bình có trạng nguyên nào không?
Có. Người được nhắc nhiều nhất là Phạm Đôn Lễ, đỗ trạng nguyên dưới triều Lê Thánh Tông, quê vùng Hải Triều thuộc Hưng Hà cũ, được làng Hới tôn làm tổ nghề chiếu. Danh sách đầy đủ người đỗ đạt nên tra trong các công trình về khoa bảng Việt Nam.
Vì sao bài không nhắc danh nhân hiện đại?
Bài tập trung vào các nhân vật trước thế kỷ hai mươi, khi tư liệu và đánh giá đã tương đối ổn định. Vùng Thái Bình cũ còn nhiều nhà khoa học, văn nghệ sĩ, nhà giáo thời hiện đại; những người đó cần được giới thiệu trong bài riêng với nguồn đầy đủ.
Tìm hiểu danh nhân của một làng cụ thể thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ văn chỉ, văn bia, đình làng và gia phả các dòng họ lớn trong làng, rồi đối chiếu với danh sách đăng khoa đã công bố. Người cao tuổi và ban quản lý di tích của làng thường biết những nguồn này nằm ở đâu.