Cói là cây ưa đất bãi bồi nước lợ, mọc nhiều ở vùng ven biển Thái Thụy và Tiền Hải của tỉnh Thái Bình cũ. Thân cói dài, dai, khi chẻ và phơi khô thành nguyên liệu dệt chiếu và đan nhiều thứ: thảm, giỏ, túi, hộp, đệm ngồi. Với dân vùng biển, cói từng là cây kiếm sống quan trọng bên cạnh lúa, muối và nghề biển.
Ruộng cói thường nằm ở dải đất giữa ruộng lúa và bãi triều, nơi đất còn mặn chưa cấy lúa được. Vì thế cói gắn với lịch sử quai đê lấn biển của vùng: đất mới bồi, chưa ngọt hoá, trồng cói trước, khi đất đã đỡ mặn mới chuyển dần sang lúa.
Bài này nói về cây cói từ ruộng đến tay người đan: cách trồng, mùa thu hoạch, các khâu xử lý, và nghề đan cói làm hàng thủ công. Chuyện dệt chiếu ở làng Hới được viết riêng trong một bài khác của mục này.
Cói mọc ở đâu và vì sao ven biển
Cây cói thuộc nhóm cây thân cỏ, sống được ở đất ngập nước, chịu mặn ở mức vừa phải. Ở vùng ven biển đồng bằng sông Hồng, cói mọc tốt trên những bãi đất phù sa mới được bao đê, nước còn lợ, độ mặn thay đổi theo mùa. Các huyện ven biển của Thái Bình cũ là Thái Thụy ở phía bắc sông Trà Lý và Tiền Hải ở phía nam, đều có những dải đất như vậy.
Với người nông dân, cói có lợi thế là trồng được trên đất mà lúa chưa chịu nổi. Rễ cói đan dày giữ đất, thân cói che phủ mặt bãi, nước mưa và nước ngọt từ kênh dần rửa mặn. Ở nhiều vùng ven biển Bắc Bộ, cói được xem như cây mở đất: trồng vài năm, đất bớt mặn, có thể chuyển sang nuôi trồng hoặc cấy lúa.
Ngày nay diện tích cói thay đổi nhiều theo giá cói và theo quy hoạch vùng ven biển. Có nơi cói lùi lại nhường chỗ cho ao nuôi thuỷ sản, khu công nghiệp; có nơi người dân vẫn giữ ruộng cói vì đất chưa hợp làm gì khác.
Đi dọc đê biển vùng này vào mùa cói, bạn dễ nhận ra ruộng cói nhờ màu xanh đậm, thân cây đứng thẳng, cao hơn lúa nhiều, mọc dày như một bức tường. Khi cói đã cắt, dải đất trơ gốc chờ lứa mới, và trên bờ đê là những hàng cói chẻ phơi vàng.
Một vụ cói: từ cấy đến cắt
Lịch cói mỗi vùng có thể khác nhau, nhưng các bước chính thường giống nhau:
- Làm đất. Ruộng cói được dọn cỏ, đắp bờ giữ nước, điều tiết nước lợ vào ruộng.
- Cấy cói. Cói nhân giống bằng khóm, tách từ gốc cói già, cấy thành hàng như cấy lúa nhưng thưa hơn.
- Chăm sóc. Giữ mực nước, làm cỏ, bón phân. Cói ưa nước, ruộng khô quá cây cằn, sợi ngắn.
- Thu hoạch. Khi cây đủ cao, thân chắc, người ta cắt sát gốc bằng liềm. Cói có thể thu nhiều lứa trong năm; lứa thu vào mùa nắng thường được ưa hơn vì dễ phơi.
- Chẻ cói. Cói tươi được chẻ đôi hoặc chẻ nhỏ ngay sau khi cắt, khi thân còn mềm.
- Phơi. Cói chẻ được phơi trên bờ đê, trên sân, trên bãi cỏ trong nhiều nắng cho khô đều, chuyển màu vàng nhạt hoặc trắng ngà.
- Bó và bán. Cói khô được phân loại theo độ dài, bó lại, bán cho người dệt chiếu, người đan hoặc thương lái.
Người trồng cói sợ nhất là mưa dầm khi cói đang phơi: cói ướt lâu sẽ thâm, mốc, mất giá. Vì vậy cảnh cả nhà chạy ra đê gom cói khi trời sầm mưa là chuyện quen ở làng cói.
Cói được dùng làm gì
Từ cùng một bó cói khô, người làm nghề có thể làm ra nhiều loại sản phẩm, chia theo cách xử lý sợi:
| Cách dùng cói | Sản phẩm | Khâu quan trọng |
|---|---|---|
| Dệt trên khung | Chiếu, chiếu cuộn, thảm phẳng | Chẻ đều, phơi khô, mắc sợi dọc chắc |
| Se thành sợi | Thảm se, dây buộc, đế giỏ | Se đều tay để sợi tròn, không bung |
| Đan tay trên khung mẫu | Giỏ, làn, túi, hộp, khay | Khung sắt hoặc gỗ tạo dáng, đan khít |
| Đan bện tự do | Đệm ngồi, mũ, dép đi trong nhà | Bện chặt, khâu mép kỹ |
| Kết hợp vật liệu khác | Túi cói phối vải, phối da; đồ nội thất | Ghép nối chắc, xử lý chống ẩm |
Hàng đan cói là mặt hàng thủ công xuất khẩu quen thuộc của nhiều tỉnh ven biển Bắc Bộ. Phần lớn sản phẩm làm theo đơn của doanh nghiệp, mẫu mã do bên đặt hàng gửi.
Nghề đan cói: việc của bàn tay và khung mẫu
Khác với dệt chiếu cần khung lớn và máy, đan cói chủ yếu bằng tay, làm tại nhà. Người đan nhận cói đã se hoặc cói chẻ, nhận khung mẫu là một bộ khung sắt hoặc gỗ có hình chiếc giỏ, chiếc hộp. Sợi cói được đan quanh khung theo kiểu đan đã định, khi xong thì tháo khung, khâu mép, xử lý bề mặt.
Một chiếc giỏ đẹp cần sợi đều, đan khít, đường mép thẳng, đáy phẳng. Người mới học thường làm hỏng ở mép và các góc, nơi sợi phải bẻ hướng. Đan lâu, ngón tay người làm chai cứng vì sợi cói ráp; nhiều người quấn băng dính quanh đầu ngón cho đỡ rát.
Nghề đan cói hợp với phụ nữ và người lớn tuổi ở nông thôn vì làm được tại nhà, giờ giấc linh hoạt. Thu nhập tính theo sản phẩm, phụ thuộc vào đơn hàng. Mùa có đơn lớn, cả xóm cùng đan; mùa ít đơn, nhiều người chuyển sang việc khác.
Một người đan thạo có thể nhìn mẫu ảnh rồi tự dựng cách đan, ước lượng được lượng cói cần dùng và thời gian làm. Những người như vậy thường được cơ sở thu gom giao làm hàng mẫu, sau đó hướng dẫn lại cho các hộ khác trong xóm làm hàng loạt.
Chọn và dùng đồ cói cho bền
Nhìn sợi. Sợi cói đều màu, không có vết thâm đen là cói phơi kỹ. Vết đốm đen nhỏ là dấu hiệu cói từng bị ẩm, dễ mốc lại khi để chỗ ẩm.
Bóp thử. Giỏ, hộp cói tốt bóp nhẹ thấy chắc, đàn hồi, không kêu răng rắc. Đan lỏng thì bóp vào móp ngay.
Kiểm mép và quai. Mép phải khâu chắc, quai buộc hoặc khâu vào thân bằng nhiều mũi. Quai là chỗ chịu lực nhiều nhất của túi và giỏ.
Tránh nước và nắng gắt. Đồ cói gặp nước nên lau khô ngay, phơi chỗ thoáng. Để lâu dưới nắng gắt sợi giòn, dễ gãy.
Chống mốc mùa nồm. Cất đồ cói trong tủ có gói hút ẩm; thỉnh thoảng mang ra chỗ thoáng gió. Mốc nhẹ có thể lau bằng khăn ẩm vắt kiệt rồi phơi gió.
Đồ đựng thực phẩm. Giỏ, khay cói dùng đựng bánh trái thì nên lót giấy hoặc lá, không đựng trực tiếp đồ ướt, đồ có dầu mỡ. Cói thấm dầu sẽ thâm màu, khó làm sạch và dễ có mùi.
Từ hàng chợ quê đến hàng xuất khẩu
Xưa, đồ cói chủ yếu phục vụ chính người nông dân: bồ đựng thóc, làn đi chợ, chiếu nằm, đệm ngồi, mũ che nắng. Chợ quê nào cũng có góc bán đồ cói, đồ mây tre. Khi đời sống đổi khác, làn nhựa, túi ni lông thay chỗ làn cói, thị trường trong nước thu hẹp. Hàng cói sống lại nhờ đơn hàng thủ công mỹ nghệ cho thị trường nước ngoài, nơi người mua chuộng đồ từ vật liệu tự nhiên.
Đơn hàng xuất khẩu đòi hỏi khác hẳn hàng chợ: kích thước phải đúng từng li, màu đồng đều giữa các lô, xử lý chống mốc, đóng gói chuẩn. Cơ sở thu gom ở các vùng ven biển nhận mẫu, chia việc cho nhiều hộ, thu về kiểm tra, loại hàng lỗi. Người đan quen dần với mẫu mã mới: giỏ đựng đồ trong nhà tắm, hộp đựng đồ chơi, thảm trải sàn, chao đèn.
Gần đây, đồ cói còn được ưa trong nước nhờ trào lưu sống xanh, hạn chế đồ nhựa. Túi cói đi biển, giỏ cói đựng đồ, khay cói trong quán cà phê là những thứ người trẻ thành phố hay mua. Đây là cơ hội để nghề cói có thêm thị trường gần, đỡ phụ thuộc vào đơn hàng xa.
Những khó khăn của người làm cói
Người trồng cói chịu rủi ro thời tiết ở cả hai đầu: mưa bão làm đổ cói ngoài ruộng, mưa dầm làm hỏng cói đang phơi. Giá cói lên xuống theo đơn hàng của các cơ sở dệt chiếu và đan cói, nên có năm được mùa mà vẫn lỗ. Diện tích đất ven biển cũng đang được dùng cho nhiều mục đích khác như nuôi thuỷ sản, công nghiệp, đường ven biển, nên ruộng cói có xu hướng thu hẹp.
Người đan cói thì gặp chuyện công thấp và đơn không đều. Một chiếc giỏ mất nhiều giờ đan, nhưng giá công tính theo sản phẩm thường không cao. Người trẻ vì vậy ít theo nghề, chủ yếu còn phụ nữ trung niên và người lớn tuổi làm thêm.
Một số hướng mà các làng cói ở nhiều tỉnh đã thử: làm sản phẩm có thiết kế riêng, bán trực tiếp qua mạng, kết hợp với du lịch trải nghiệm. Ở vùng ven biển Thái Bình cũ, những hướng này còn ở mức nhỏ lẻ, phụ thuộc nhiều vào sáng kiến của từng hộ, từng cơ sở.
Dù vậy, ở nhiều nhà, ruộng cói vẫn được giữ như một phần của nếp làm ăn quen thuộc: không giàu lên nhờ cói, nhưng cói giúp có thêm khoản thu đều trong năm, nhất là với người lớn tuổi không đi làm công ty.
Cói và đời sống vùng biển Thái Bình
Ở các làng ven biển Thái Thụy và Tiền Hải cũ, cói là một trong vài nghề cùng tồn tại với muối, đánh bắt, nuôi ngao và trồng lúa. Gia đình thường làm nhiều nghề cùng lúc để san rủi ro: năm cói rẻ thì trông vào lúa, năm biển động thì trông vào cói. Cảnh cói phơi vàng trên đê biển, xen với ruộng muối trắng và bãi ngao, là hình ảnh đặc trưng của vùng.
Sau tháng 7/2025, các xã ven biển này đã được sắp xếp lại thành các xã mới của tỉnh Hưng Yên, như Thái Thụy, Đông Thụy Anh, Nam Thụy Anh, Đồng Châu, Nam Tiền Hải. Tên xã đổi, nhưng ruộng cói vẫn nằm ở đó, và người làm cói vẫn gọi tên đồng, tên bãi theo cách cũ. Ai muốn tìm hiểu nghề cói ở vùng này nên hỏi theo tên thôn, tên làng.
Chuyện biển, cồn bãi, nghề muối và nuôi ngao được viết kỹ trong mục biển và vùng cồn bãi của trang; bài này chỉ dừng ở cây cói và những thứ làm ra từ nó.
Câu hỏi thường gặp
Cói trồng ở đâu tại Thái Bình cũ?
Cói mọc nhiều ở dải đất bãi bồi nước lợ ven biển của hai huyện cũ Thái Thụy và Tiền Hải, giữa ruộng lúa và bãi triều. Từ tháng 7/2025, vùng này thuộc các xã ven biển mới của tỉnh Hưng Yên.
Vì sao cói được gọi là cây mở đất?
Cói chịu được đất mặn mà lúa chưa sống nổi. Trồng cói trên bãi mới bồi giúp giữ đất, che phủ mặt bãi, và cùng với nước ngọt dẫn vào, đất dần bớt mặn. Sau vài năm, nhiều nơi chuyển sang trồng lúa hoặc nuôi trồng thuỷ sản.
Một năm thu hoạch cói mấy lần?
Cói có thể thu nhiều lứa trong năm tuỳ vùng, giống và cách chăm sóc. Lứa thu vào mùa nắng thường được ưa hơn vì dễ phơi khô, cói ít thâm mốc. Lịch cụ thể ở từng làng do người trồng sắp xếp theo thời tiết từng năm.
Đồ cói bị mốc có dùng tiếp được không?
Mốc nhẹ trên bề mặt có thể lau bằng khăn ẩm vắt thật kiệt, rồi phơi gió cho khô hẳn. Nếu mốc ăn sâu vào sợi, có đốm đen lan rộng hoặc mùi hôi không hết, nên bỏ, nhất là với đồ đựng thực phẩm.
Cói và lác có phải là một loại cây không?
Trong cách gọi dân gian, cói và lác đôi khi được dùng lẫn cho các cây thân cỏ mọc ở đất ngập dùng để dệt, đan. Ở vùng ven biển Thái Bình cũ, người làm nghề gọi là cói. Nếu cần phân biệt chính xác theo thực vật học, nên tra tài liệu chuyên ngành.