Đồng Xâm là làng chạm bạc ở huyện Kiến Xương cũ của tỉnh Thái Bình, trước thuộc xã Hồng Thái, nay thuộc xã Trà Giang, tỉnh Hưng Yên. Nghề của làng là chạm nổi trên bạc và đồng bằng tay: từ một tấm kim loại phẳng, người thợ dùng búa nhỏ và mũi chạm đẩy dần từng mảng lên thành hình hoa lá, chim muông, rồng phượng.
Làng có lịch sử nghề lâu đời, có nhà thờ tổ nghề và ngày giỗ tổ hằng năm. Sản phẩm của làng đi xa từ xưa, có mặt ở đình chùa, trong nhà các gia đình khá giả và trong các bộ sưu tập đồ mỹ nghệ. Ngày nay làng làm cả đồ bạc nhỏ lẫn tranh đồng khổ lớn, mảng trang trí cho công trình.
Bài này giải thích kỹ thuật chạm của Đồng Xâm theo cách người ngoài nghề hiểu được, kể những dụng cụ có trên bàn thợ, phân biệt các loại sản phẩm, và gợi ý cách đi thăm làng mà không làm phiền người làm.
Đồng Xâm ở đâu và vì sao thành làng nghề
Đồng Xâm nằm ở vùng Kiến Xương, phía đông nam trung tâm Thái Bình cũ, giữa đồng lúa và các con sông nhỏ chảy ra biển. Theo cách sắp xếp mới từ tháng 7/2025, xã Hồng Thái cùng xã Trà Giang và xã Quốc Tuấn hợp thành xã Trà Giang. Người trong vùng vẫn gọi là làng Đồng Xâm, và cổng làng, đình làng, nhà thờ tổ nghề vẫn là những điểm hỏi đường quen.
Như nhiều làng nghề kim hoàn Bắc Bộ, nghề ở Đồng Xâm hình thành từ việc làm đồ cho nhu cầu lễ nghi và sinh hoạt của tầng lớp có của: hộp trầu, ống vôi, khay chén, đồ thờ. Người thợ giỏi được mời đi làm ở kinh thành và các trấn, rồi đem kỹ thuật về truyền trong làng. Dân làng giữ ngày giỗ tổ nghề như một ngày hội của làng, là dịp các thế hệ thợ gặp nhau.
Điểm làm nên tên tuổi của Đồng Xâm không phải là đúc hay kéo sợi bạc mà là chạm nổi. Tấm kim loại được giữ nguyên một mảnh, hình nổi lên từ chính nó, không gắn thêm. Đây là kỹ thuật đòi hỏi tay vững và mắt quen hình khối, học nhiều năm mới thành thợ chính.
Chạm nổi được làm thế nào: các bước trên một tấm bạc
Mỗi xưởng có cách làm riêng, nhưng một món chạm nổi thường đi qua những bước sau:
- Chuẩn bị phôi. Tấm bạc hoặc đồng được cán mỏng, cắt theo cỡ, ủ cho mềm để dễ chạm. Món tròn như bình, hộp thì phải gò thành dáng trước.
- Đổ lót nhựa. Phôi được gắn lên một lớp nhựa trám (thường là nhựa thông trộn bột) đã nung chảy rồi để nguội. Lớp nhựa vừa giữ phôi không xê dịch, vừa đàn hồi để kim loại lõm xuống khi chạm.
- Vẽ mẫu. Thợ vẽ hoặc can hình lên mặt kim loại. Với mẫu quen, thợ lâu năm vẽ thẳng bằng mũi nhọn.
- Chạm thúc. Lật phôi, chạm từ mặt sau để đẩy những mảng cần nổi lên. Đây là bước tạo khối lớn.
- Chạm nổi, chạm trổ. Lật lại mặt trước, đổ nhựa vào lòng các khối đã nổi, chạm tiếp để vuốt đường viền, tạo vảy, gân lá, nếp áo. Bước thúc và nổi có thể làm qua lại nhiều lần.
- Tháo nhựa, làm sạch. Hơ nóng để lấy phôi ra, tẩy sạch nhựa còn bám.
- Hoàn thiện. Đánh bóng, làm màu, có món mạ hoặc làm cũ theo yêu cầu, rồi ghép vào khung hoặc vào thân sản phẩm.
Một món nhỏ như mặt hộp có thể làm trong vài ngày; một bức tranh đồng lớn có thể mất nhiều tuần với nhiều người cùng làm. Số ngày công phụ thuộc vào độ sâu của hình và độ dày chi tiết.
Trên bàn thợ chạm có gì
Búa chạm. Búa nhỏ, cán gỗ, đầu kim loại nặng vừa tay. Người thợ gõ hàng nghìn nhát một ngày nên búa phải hợp tay, nhiều thợ dùng một cây búa nhiều năm.
Bộ mũi chạm. Hàng chục, có khi hàng trăm mũi chạm bằng thép, mỗi mũi một đầu: đầu tròn để thúc, đầu dẹt để vuốt, đầu nhọn để kẻ, đầu có hoa văn để tạo vảy hay nền. Thợ thường tự rèn, tự mài mũi cho hợp tay mình.
Nhựa trám. Lớp nhựa đặt dưới phôi, giữ vai trò như cái gối: đủ cứng để giữ hình, đủ mềm để kim loại lún xuống. Pha nhựa đúng độ là kinh nghiệm riêng của từng xưởng.
Đèn khò, bếp nung. Dùng để ủ kim loại cho mềm và để hơ chảy nhựa khi tháo phôi. Xưa dùng than, nay phần nhiều dùng khí đốt.
Đe, gỗ kê, kẹp. Để gò dáng các món tròn trước khi chạm, và giữ phôi trong lúc làm.
Giấy can, bút vẽ, compa. Dùng để dựng mẫu trước khi chạm. Nhiều xưởng giữ cả một tập mẫu cũ của cha ông, coi như vốn liếng của nhà, đem ra tham khảo mỗi khi có đơn đồ thờ hay đồ lễ truyền thống.
Các nhóm sản phẩm của làng
Hàng Đồng Xâm hôm nay rộng hơn nhiều so với thời chỉ làm đồ lễ. Có thể chia thành mấy nhóm:
| Nhóm | Ví dụ | Chất liệu thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồ dùng, đồ trang trí nhỏ | Hộp, khay, chén, bình, lọ | Bạc, đồng mạ | Món truyền thống, làm quà biếu |
| Trang sức | Vòng, nhẫn, mặt dây, khuyên tai chạm | Bạc | Nhiều mẫu mới theo đơn đặt |
| Tranh chạm | Tranh phong cảnh, tranh làng quê, tranh chữ | Đồng, có khi phủ bạc | Cỡ từ nhỏ đến khổ lớn |
| Đồ cho đình chùa | Mâm, đài, hoành phi, câu đối, mảng trang trí | Đồng | Thường làm theo đơn của từng nơi |
| Mảng trang trí công trình | Phù điêu, tấm ốp | Đồng | Thợ có khi đi làm tại công trình |
Đồ cho đình chùa thường phải theo đúng kích thước, bố cục và đề tài mà nơi đặt yêu cầu, có khi phải đến tận nơi đo đạc. Đây là loại đơn hàng thợ già trong làng thạo nhất vì gắn với lối trang trí cũ.
Giá trị của một món chạm tay nằm ở công thợ nhiều hơn ở chất liệu. Hai món cùng trọng lượng bạc có thể khác nhau rất xa về công, do độ sâu và độ tinh của hình.
Phân biệt chạm tay và hàng ép khuôn
Hàng ép khuôn bằng máy giờ có ở nhiều nơi, nhìn qua cũng nổi hình như hàng chạm. Có vài cách để nhận ra. Mặt sau của món chạm tay còn dấu mũi thúc không đều, các khối lồi lõm theo hình chứ không phẳng lì. Đường viền của hàng chạm có độ sắc và độ mềm khác nhau tuỳ chỗ, còn hàng ép thì đều đều, cạnh hơi tròn. Chi tiết nhỏ như gân lá, vảy cá trên hàng chạm tay có độ sâu, trên hàng ép thường nông.
Ngay trong làng cũng có xưởng dùng máy cho những phần đơn giản rồi chạm tay phần cần tinh. Điều này không sai, nhưng người mua nên hỏi rõ món mình mua làm thế nào. Thợ Đồng Xâm thường sẵn lòng chỉ cho bạn thấy dấu vết của từng cách làm, vì đó cũng là niềm tự hào của nghề.
Người giữ nghề và chuyện thợ trẻ
Học chạm nổi lâu. Một người mới vào nghề thường bắt đầu từ việc pha nhựa, đánh bóng, chạm nền, rồi mới được chạm những phần chính. Phải nhiều năm mới làm được hình người, hình rồng có thần. Trong khi đó, khu công nghiệp gần làng trả lương đều, không đòi hỏi học lâu. Vì vậy chuyện thợ trẻ ít đi là nỗi lo của nhiều gia đình trong làng.
Những xưởng giữ được thợ thường là xưởng có đơn hàng đều và trả công theo tay nghề. Một số nghệ nhân mở lớp dạy cho con em trong làng, một số đưa thiết kế mới vào sản phẩm để hợp với người mua trẻ. Nghề chạm cũng thay đổi theo thời: tranh đồng khổ lớn, mảng trang trí công trình là thị trường mới mà thế hệ trước ít làm.
Một thay đổi khác là cách học. Trước kia học nghề chỉ có một đường là ngồi cạnh thầy trong xưởng; nay người trẻ xem thêm mẫu qua sách ảnh, qua mạng, học vẽ ở trường mỹ thuật rồi mới về làng chạm. Sự pha trộn ấy làm sản phẩm của làng đa dạng hơn, nhưng các thợ già vẫn nhắc rằng tay vững và mắt nhìn khối chỉ đến từ thời gian ngồi bên nhựa trám, không học tắt được.
Đề tài và bố cục trên hàng chạm Đồng Xâm
Nhìn kỹ một món chạm Đồng Xâm, bạn sẽ thấy hình không đặt tuỳ tiện. Đồ dùng truyền thống thường có bố cục đối xứng: một ô chính ở giữa, viền hoa dây chạy quanh, bốn góc lặp lại cùng một mô típ. Đề tài quen thuộc là tứ linh (long, ly, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), hoa sen, chim hạc, cá chép, cùng các hoa văn hình học như mây cuốn, sóng nước, chữ vạn. Những mô típ này đã có trong nghệ thuật trang trí đình chùa Bắc Bộ nhiều thế kỷ.
Tranh đồng thì tự do hơn. Thợ chạm cảnh làng quê với cây đa, giếng nước, mái đình, cảnh trâu cày, cảnh chợ quê, hoặc chạm theo ảnh chân dung, theo phong cảnh do người đặt mang đến. Ở loại tranh này, kỹ năng chính là chia lớp xa gần: cảnh gần chạm sâu, cảnh xa chạm nông, tạo cảm giác chiều sâu trên một tấm kim loại chỉ dày vài li.
Khi chọn mua, bạn có thể để ý ba điều: nét viền có liền mạch không, các khối có tròn đều không, nền có sạch không. Một món chạm tốt nhìn từ xa thấy rõ hình chính, nhìn gần vẫn thấy chi tiết. Món chạm vội thường đẹp từ xa nhưng gần lại thấy nét đứt, nền lỗ chỗ dấu mũi.
Đi thăm Đồng Xâm
Làng không phải điểm du lịch có quầy vé. Để chuyến thăm thuận cho cả hai bên:
- Hỏi đường về làng Đồng Xâm thuộc xã Trà Giang, vùng Kiến Xương cũ; nói kèm "làng chạm bạc" là người dân chỉ ngay.
- Ghé đình làng và nhà thờ tổ nghề trước để hiểu bối cảnh, rồi mới vào các xưởng.
- Xin phép trước khi vào xưởng và trước khi chụp ảnh; xưởng đang có đơn gấp có thể không tiện tiếp.
- Đừng chạm vào phôi đang gắn trên nhựa hay dụng cụ trên bàn thợ.
- Nếu đặt hàng, hỏi rõ chất liệu, cách làm, thời gian và cách bảo quản; giữ lại phiếu ghi những điều đã thoả thuận.
- Đi kết hợp: từ Đồng Xâm có thể sang vùng ven biển Tiền Hải, hoặc về phía bắc thăm chùa Keo ở Vũ Thư cũ trong cùng một ngày.
Nếu đi đúng dịp giỗ tổ nghề, bạn sẽ thấy làng đông vui hơn ngày thường, nhưng các xưởng cũng nghỉ làm, nên muốn xem thợ chạm thật thì nên chọn ngày thường.
Câu hỏi thường gặp
Làng chạm bạc Đồng Xâm nay thuộc xã nào?
Làng Đồng Xâm trước thuộc xã Hồng Thái, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Từ 1/7/2025, xã Hồng Thái nhập cùng xã Trà Giang và xã Quốc Tuấn thành xã Trà Giang, thuộc tỉnh Hưng Yên. Tên làng Đồng Xâm vẫn giữ nguyên.
Đồng Xâm chỉ làm bạc hay làm cả đồng?
Làng làm cả bạc và đồng. Bạc dùng nhiều cho đồ nhỏ và trang sức; đồng dùng cho tranh chạm, đồ cho đình chùa và các mảng trang trí lớn. Kỹ thuật chạm nổi áp dụng được cho cả hai, chỉ khác độ cứng và cách ủ kim loại.
Chạm thúc và chạm nổi khác nhau thế nào?
Chạm thúc là chạm từ mặt sau để đẩy khối lên, tạo hình lớn. Chạm nổi là chạm từ mặt trước để vuốt đường nét, tạo chi tiết và nền. Một món đẹp thường phải làm qua lại giữa hai bước này nhiều lần mới đạt độ sâu mong muốn.
Đồ bạc chạm nên bảo quản thế nào cho khỏi xỉn?
Bạc xỉn do phản ứng với lưu huỳnh trong không khí và mồ hôi. Nên cất trong túi kín, tránh để gần cao su và hoá chất tẩy rửa, lau bằng khăn mềm sau khi dùng. Món chạm sâu nên nhờ thợ làm sạch thay vì tự chà mạnh, kẻo mòn chi tiết.
Có thể đặt làm món chạm theo mẫu riêng không?
Nhiều xưởng trong làng nhận đặt theo mẫu riêng, từ đồ nhỏ đến tranh lớn. Bạn nên mang ảnh hoặc bản vẽ, trao đổi về kích thước, chất liệu, độ sâu của hình và thời gian làm. Thoả thuận rõ bằng giấy để tránh hiểu nhầm khi nhận hàng.