Dọc bờ biển Tiền Hải và Thái Thụy cũ có những dải rừng ngập mặn với các loài cây như bần chua, trang, sú, mắm, mọc trên bãi bùn ngập theo thủy triều ở vùng cửa sông. Vùng ven biển này nằm trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới châu thổ sông Hồng, được UNESCO công nhận năm 2004 cùng với vùng ven biển Nam Định và Ninh Bình. Từ ngày 1/7/2025, các dải rừng này thuộc địa phận các xã ven biển của tỉnh Hưng Yên.
Rừng ngập mặn không phải điểm du lịch có lối đi, vé vào cửa, mà là rừng phòng hộ và nơi sinh sống của nhiều loài chim nước, cua cáy, cá con. Với người đến thăm, đây là nơi quan sát thiên nhiên, chụp ảnh, xem chim; với người dân ven biển, đây là lá chắn cho đê và nguồn lợi bãi triều. Bài này giải thích rừng gồm những gì, vì sao nó quan trọng, và cách đến xem mà không làm hại rừng hay tự đặt mình vào nguy hiểm.
Rừng ngập mặn là gì và vì sao mọc được ở đây
Rừng ngập mặn là kiểu rừng mọc ở vùng giao nhau giữa đất liền và biển, nơi đất bị ngập nước mặn hoặc nước lợ theo chu kỳ thủy triều. Cây ở đây có những thích nghi đặc biệt: rễ chống, rễ thở nhô lên khỏi bùn để lấy không khí, cơ chế lọc hoặc thải muối, hạt nảy mầm ngay trên cây rồi rơi xuống cắm vào bùn.
Bờ biển Thái Bình cũ hội đủ điều kiện cho rừng ngập mặn: bãi bồi phù sa rộng và thoải, nhiều cửa sông đổ ra biển làm nước lợ, sóng tương đối nhẹ nhờ bãi nông. Những nơi bãi bồi mới hình thành, rừng ngập mặn thường là lớp cây tiên phong, giữ bùn, làm bãi cao dần lên.
Trong nhiều thập kỷ, một phần rừng ngập mặn tự nhiên bị chặt phá hoặc chuyển thành đầm nuôi tôm, bãi nuôi ngao. Từ những năm cuối thế kỷ XX, nhiều chương trình trồng lại rừng ngập mặn ven biển đã được triển khai ở Thái Bình cũ với sự tham gia của người dân và các tổ chức. Diện tích cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn; bạn có thể tra số liệu chính thức nếu cần.
Những loài cây ngập mặn hay gặp
Rừng ngập mặn ven biển Bắc Bộ có ít loài hơn rừng ở phía Nam do mùa đông lạnh, nhưng vẫn có những loài quen thuộc dưới đây. Tên địa phương có thể khác đôi chút giữa các vùng.
| Loài | Nhận biết | Vai trò |
|---|---|---|
| Bần chua | Cây gỗ cao, rễ thở hình chông nhô lên khỏi bùn, quả tròn dẹt có đài | Chịu nước lợ tốt, hay mọc ở vùng gần cửa sông |
| Trang | Cây bụi hoặc gỗ nhỏ, trụ mầm dài treo trên cây | Phổ biến trong rừng trồng ven biển Bắc Bộ |
| Sú | Cây bụi, lá dày, hoa trắng nhỏ | Mọc ở bãi có độ mặn vừa, tạo tầng thấp |
| Mắm | Cây có rễ thở dạng que nhỏ dày đặc quanh gốc | Cây tiên phong trên bãi bồi mới |
| Ô rô, cói, sậy ven bờ | Cây thân thảo, bụi thấp ven rừng | Giữ bùn ở mép rừng, nơi trú của cua còng |
Nhìn từ xa, rừng ngập mặn trông như một thảm xanh đồng đều, nhưng đi gần sẽ thấy các tầng cây khác nhau theo độ cao bãi và độ mặn. Đó là kết quả của sự thích nghi rất tinh tế với con nước.
Vì sao rừng ngập mặn quan trọng với vùng ven biển
Giảm sóng, bảo vệ đê. Dải rừng phía ngoài đê làm sóng yếu đi trước khi chạm thân đê. Ở những đoạn có rừng dày, đê ít bị sạt lở hơn trong bão và triều cường. Người dân ven biển hiểu điều này qua nhiều mùa bão.
Giữ phù sa, bồi đất. Rễ cây làm chậm dòng nước, giúp phù sa lắng xuống, bãi cao dần lên. Đây là cách tự nhiên để bờ biển tiếp tục mở rộng ra biển.
Nơi ở của sinh vật. Rễ cây và bùn là nơi sống của cua, cáy, còng, ốc, tôm cá con. Nhiều loài hải sản người dân khai thác có giai đoạn sống nhờ rừng ngập mặn.
Chỗ kiếm ăn của chim nước. Bãi bùn khi nước ròng là bàn ăn của các loài cò, diệc, chim lội bãi. Vùng ven biển châu thổ sông Hồng là điểm dừng chân của nhiều loài chim di cư mùa đông.
Lọc nước, hấp thụ carbon. Rừng ngập mặn giữ lại một phần chất thải từ đất liền trước khi ra biển và lưu trữ carbon trong bùn. Đây là lý do rừng ngập mặn được quan tâm trong các chương trình về khí hậu.
Chim nước: thấy gì, khi nào
Đi dọc đê biển Tiền Hải, Thái Thụy cũ vào lúc nước ròng, bạn dễ thấy các loài cò trắng, diệc xám, cò ruồi kiếm ăn trên bãi bùn; những đàn chim lội bãi nhỏ chạy nhanh theo mép nước. Vào mùa đông, số lượng và thành phần loài có thể thay đổi do có thêm chim di cư từ phương bắc dừng chân.
Vùng ven biển châu thổ sông Hồng nói chung, nổi tiếng nhất là Vườn quốc gia Xuân Thủy ở Nam Định bên kia sông, được biết đến là nơi ghi nhận một số loài chim di cư quý hiếm. Vùng ven biển Thái Bình cũ cũng thuộc hành lang này, nhưng thông tin chi tiết về loài và số lượng cần tham khảo từ các khảo sát chuyên môn; bài này không nêu danh sách cụ thể để tránh sai.
Thời điểm tốt để xem chim là sáng sớm và chiều muộn, khi nước ròng làm lộ bãi bùn. Mang ống nhòm, mặc quần áo màu trầm, đứng yên trên đê hoặc mép rừng, giữ khoảng cách. Chim bay lên vì bị xua đuổi là mất năng lượng mà chúng cần cho chặng di cư, nên đừng tiến lại gần để chụp ảnh cận.
Xem rừng ngập mặn ở đâu
Cách đơn giản nhất là đi dọc các tuyến đê biển của Tiền Hải và Thái Thụy cũ, nơi rừng ngập mặn chạy song song phía ngoài đê. Từ mặt đê cao, bạn nhìn được toàn cảnh rừng, bãi bùn, rãnh triều và chim, mà không phải xuống bãi. Các khu vực gần Cồn Vành, quanh vùng cửa Lân, cửa Trà Lý, và một số đoạn ven biển Thái Thụy cũ đều có rừng ngập mặn.
Một số nơi có chòi quan sát hoặc đường dạo nhỏ do dự án hoặc người dân làm, nhưng tình trạng các công trình này thay đổi theo năm. Bài không chỉ đích danh vì không chắc còn sử dụng được. Hỏi chính quyền xã hoặc người dân là cách cập nhật nhất.
Rừng ngập mặn ven biển phần lớn là rừng phòng hộ do địa phương quản lý, có nơi được giao cho cộng đồng bảo vệ. Việc vào sâu trong rừng có thể cần được phép; khai thác gỗ, củi, săn bắt chim là vi phạm. Khách tham quan chỉ nên quan sát từ đê hoặc lối đi có sẵn.
Quy tắc khi đến gần rừng ngập mặn
Rừng ngập mặn vừa nhạy cảm vừa có thể nguy hiểm với người không quen bãi bùn. Những điều nên nhớ:
- Quan sát từ đê, chòi quan sát hoặc lối đi có sẵn; không tự ý lội vào bãi bùn trong rừng.
- Không bẻ cành, nhổ cây con, hái trụ mầm, kể cả để làm kỷ niệm.
- Không săn bắt chim, không lấy trứng chim, không dùng loa phát tiếng chim để dụ.
- Không xả rác; rác nhựa mắc vào rễ cây rất khó gỡ và hại sinh vật.
- Đi khi nước ròng nhưng luôn biết giờ nước lên; rãnh triều trong rừng đầy nước rất nhanh.
- Mặc quần áo dài, mang giày bảo vệ chân khỏi vỏ hàu, vỏ ốc sắc; mang thuốc chống muỗi.
- Nếu đi cùng trẻ nhỏ, giữ trẻ trên đê, không cho chơi gần mép bùn và rãnh nước.
Khi thấy hành vi chặt phá rừng, săn bắt chim trái phép, có thể báo chính quyền xã nơi đó. Bảo vệ rừng ngập mặn cũng là bảo vệ đê biển cho những làng phía trong.
Trồng lại rừng: người dân ven biển làm gì
Ở nhiều đoạn bờ biển Thái Bình cũ, rừng ngập mặn hiện nay là rừng trồng chứ không còn là rừng tự nhiên ban đầu. Việc trồng thường làm vào mùa thích hợp, khi bãi đủ cao, sóng nhẹ: người ta cắm trụ mầm trang, gieo quả bần, trồng cây con sú, mắm theo hàng trên bãi bùn, rồi chăm sóc, trồng dặm những cây bị sóng nhổ.
Người dân ven biển là lực lượng chính trong các đợt trồng và bảo vệ rừng, có nơi tổ chức thành nhóm cộng đồng nhận khoán bảo vệ. Đổi lại, họ được hưởng lợi từ nguồn cua, cáy, ốc, cá trong rừng và từ việc đê biển an toàn hơn. Cách làm này dựa trên hiểu biết rằng rừng chỉ đứng được khi người sống cạnh nó thấy lợi ích của việc giữ rừng.
Không phải đợt trồng nào cũng thành công. Cây con bị sóng cuốn, bị bùn vùi, bị hà bám, bị con người phá. Cần nhiều năm để một dải rừng trồng khép tán và bắt đầu phát huy tác dụng giảm sóng. Khi bạn đi dọc đê và thấy những hàng cây nhỏ thẳng tắp trên bãi bùn, đó có thể là kết quả của nhiều mùa trồng đi trồng lại.
Rừng ngập mặn và sinh kế bãi triều
Với người dân ven biển, rừng ngập mặn gắn với miếng ăn hằng ngày. Khi nước ròng, người ta vào mép rừng bắt cua, cáy, còng, nhặt ốc, đặt lờ bắt cá, tôm. Những hoạt động khai thác nhỏ này đã có từ lâu, là nguồn thu thêm cho nhiều gia đình, nhất là phụ nữ và người cao tuổi.
Nhưng giữa rừng và nghề nuôi trồng có một sự giằng co. Phá rừng để đắp đầm nuôi tôm, mở rộng bãi ngao có thể cho thu nhập nhanh, nhưng làm mất lá chắn sóng và nơi sinh sản của nhiều loài. Ở nhiều vùng ven biển Việt Nam, bài học từ những đợt bão lớn cho thấy đoạn đê không có rừng phía trước thường thiệt hại nặng hơn.
Hiện nay, các mô hình kết hợp như nuôi thủy sản dưới tán rừng, khai thác có quy định, giao rừng cho cộng đồng bảo vệ được thử nghiệm ở nhiều nơi. Đây là cân bằng mà mỗi xã ven biển phải tự tìm, và người đến tham quan có thể góp phần nhỏ bằng việc không mua hải sản đánh bắt trái phép, không xả rác, không phá cây.
Câu hỏi thường gặp
Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng gồm những đâu?
Khu dự trữ sinh quyển thế giới châu thổ sông Hồng được UNESCO công nhận năm 2004, gồm vùng ven biển của Thái Bình cũ (Tiền Hải, Thái Thụy), Nam Định cũ (Giao Thủy, Nghĩa Hưng) và Ninh Bình (Kim Sơn). Sau sáp nhập 2025, các vùng này thuộc tỉnh Hưng Yên và Ninh Bình mới.
Có tour tham quan rừng ngập mặn ở Thái Bình không?
Hoạt động tham quan rừng ngập mặn ở vùng Thái Bình cũ chủ yếu là tự đi theo đê biển. Một số mô hình du lịch sinh thái, chòi quan sát có lúc được triển khai nhưng thay đổi theo thời gian. Hãy hỏi chính quyền xã hoặc nơi lưu trú để biết hiện có gì.
Xem chim ở rừng ngập mặn vào mùa nào?
Chim nước kiếm ăn quanh năm, nhưng mùa đông thường có thêm chim di cư dừng chân ở vùng ven biển châu thổ. Thời điểm trong ngày tốt nhất là sáng sớm, chiều muộn khi nước ròng. Mang ống nhòm và giữ khoảng cách để không làm chim bay.
Rừng ngập mặn có nguy hiểm không?
Bãi bùn trong rừng có thể lún sâu, rãnh triều đầy nước nhanh khi nước lên, vỏ hàu và rễ cây có thể gây xước. Không tự ý đi sâu vào rừng, không đi một mình, luôn biết giờ nước lên và quan sát từ đê là cách an toàn nhất.
Rừng ngập mặn khác rừng phi lao thế nào?
Rừng phi lao mọc trên cồn cát và đất cao ven biển, không ngập nước thường xuyên, chủ yếu để chắn gió và giữ cát. Rừng ngập mặn mọc trên bãi bùn bị ngập theo thủy triều, gồm các loài như bần, trang, sú, mắm, có vai trò giảm sóng và làm nơi sống cho sinh vật bãi triều.