Các làng nghề của Thái Bình cũ nằm rải rác ở nhiều vùng, nên cách đi hợp lý nhất là gom theo cụm: cụm Hưng Hà (chiếu Hới, dệt Phương La), cụm Kiến Xương (chạm bạc Đồng Xâm, tơ tằm Nam Cao), và cụm Vũ Thư – Đông Hưng (thêu Minh Lãng, bánh cáy làng Nguyễn). Mỗi cụm đi gọn trong một ngày, có thể ghép với một di tích lớn gần đó.
Làng nghề ở đây không phải điểm du lịch có quầy vé, lối đi, người thuyết minh. Bạn sẽ đi vào ngõ xóm, ghé nhà người đang làm việc, xem bằng mắt và hỏi bằng lời. Điều đó làm chuyến đi chân thật hơn, nhưng cũng đòi hỏi bạn chuẩn bị kỹ hơn một chút và biết cách cư xử.
Bài này gợi ý ba cụm, những thứ nên xem ở mỗi làng, thời điểm nên đi, và các lưu ý thực tế. Thời gian di chuyển cụ thể phụ thuộc chỗ bạn xuất phát và tình trạng đường, bạn nên tra bản đồ trực tuyến trước khi đi.
Cụm Hưng Hà: chiếu, dệt và đất nhà Trần
Hưng Hà là vùng phía bắc Thái Bình cũ, giáp sông Luộc, sông Hồng. Trong một ngày, bạn có thể ghé làng Hới (xã Long Hưng mới, trước là Tân Lễ) xem dệt chiếu cói, rồi sang làng dệt Phương La (xã Tiên La mới, trước là Thái Phương) xem các xưởng dệt máy. Hai làng cùng là làng sợi nhưng khác nhau rõ: một bên là cói, sân phơi vàng, một bên là sợi bông, tiếng máy dệt.
Điểm cộng của cụm này là ngay trong vùng có hai di tích lớn: khu di tích đền Trần ở Tiến Đức cũ, nay cùng xã Long Hưng với làng Hới, và đền Tiên La ở Đoan Hùng cũ, nay cùng xã Tiên La với Phương La. Bạn có thể sắp xếp sáng đi làng nghề, trưa nghỉ, chiều thăm đền, hoặc ngược lại tuỳ ánh nắng.
Nếu đi từ phía Hà Nội hay Hưng Yên cũ, Hưng Hà là vùng gần nhất của Thái Bình cũ, qua cầu bắc qua sông Luộc. Đường trong vùng là đường liên xã nhỏ, xe máy đi thuận hơn ô tô lớn.
Ở làng Hới, nên dành thời gian xem khâu chuẩn bị cói ở sân phơi, vì đây là khâu còn làm tay nhiều nhất. Ở Phương La, nếu chủ xưởng cho phép, đứng xem một người thợ trông cả dãy máy, nghe cách họ phân biệt tiếng máy chạy đúng và tiếng máy sắp đứt sợi.
Cụm Kiến Xương: bạc, tơ và đồng lúa ven biển
Kiến Xương nằm ở phía đông nam trung tâm Thái Bình cũ, trên đường ra biển Tiền Hải. Trọng tâm của cụm là làng chạm bạc Đồng Xâm (xã Trà Giang mới, trước là Hồng Thái). Ở đây bạn có thể xem thợ chạm nổi trên bạc và đồng, xem nhà thờ tổ nghề và đình làng. Làng tơ tằm Nam Cao cũng thuộc vùng Kiến Xương cũ, nơi giữ nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt đũi.
Cụm này hợp với người thích xem kỹ thuật thủ công tinh tế. Ở Đồng Xâm, một buổi ngồi xem thợ chạm có thể kéo dài cả giờ mà không chán. Ở Nam Cao, nếu đúng mùa tằm, bạn sẽ thấy cả quá trình từ nong tằm đến nồi ươm tơ.
Từ Kiến Xương, nếu còn thời gian, bạn có thể đi tiếp ra vùng biển Tiền Hải để thấy đồng muối, bãi cói và cửa sông. Lộ trình như vậy cho bạn thấy trọn một lát cắt của tỉnh cũ: từ làng nghề trong đồng ra đến bãi bồi ven biển.
Đường từ khu trung tâm cũ xuống Kiến Xương chạy giữa đồng lúa phẳng, hai bên là những làng có luỹ tre, mái đình, ao làng. Bản thân quãng đường đã là một phần trải nghiệm, nhất là vào mùa lúa chín hay mùa cấy, khi cả cánh đồng đổi màu.
Cụm Vũ Thư – Đông Hưng: thêu, bánh và chùa Keo
Vũ Thư nằm ở phía tây trung tâm Thái Bình cũ, dọc sông Hồng. Làng thêu Minh Lãng (xã Thư Trì mới) là nơi xem phụ nữ thêu tay ở hiên nhà, những bức tranh thêu dần thành hình qua nhiều ngày. Cũng ở Vũ Thư cũ có chùa Keo (xã Vũ Tiên mới, trước là Duy Nhất), một trong những công trình kiến trúc gỗ cổ nổi tiếng của đồng bằng Bắc Bộ, rất đáng để ghép vào lộ trình.
Đông Hưng ở phía đông bắc trung tâm, dọc quốc lộ 10, có làng Nguyễn (xã Đông Hưng mới, trước là Nguyên Xá) làm bánh cáy. Nếu đi vào những tuần trước Tết, bạn sẽ thấy cảnh làm bánh tất bật nhất. Ngoài mùa, làng yên hơn nhưng vẫn có cơ sở làm bánh quanh năm.
Hai vùng này nằm hai phía của trung tâm cũ, đi trong một ngày được nhưng sẽ phải băng qua khu đô thị. Nếu thời gian ít, chọn một trong hai là đủ, rồi dành thời gian còn lại cho chùa Keo.
Gợi ý thứ tự: sáng sớm vào chùa Keo khi còn vắng, giữa buổi sang làng thêu Minh Lãng lúc ánh sáng tốt nhất, chiều về Đông Hưng ghé làng bánh. Thứ tự này tránh được nắng gắt giữa trưa ở sân chùa rộng và cho bạn xem làng thêu đúng lúc người thêu làm việc nhiều nhất.
Bảng gợi ý: mỗi cụm xem gì, hợp ai
Bảng dưới gom ba cụm để bạn chọn theo sở thích và thời gian:
| Cụm | Làng nghề | Di tích gần | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Hưng Hà | Chiếu cói Hới, dệt Phương La | Đền Trần, đền Tiên La | Người thích lịch sử nhà Trần, thích xem nghề sợi |
| Kiến Xương | Chạm bạc Đồng Xâm, tơ tằm Nam Cao | Đình làng Đồng Xâm, có thể ra biển Tiền Hải | Người thích thủ công tinh xảo, chụp ảnh chi tiết |
| Vũ Thư – Đông Hưng | Thêu Minh Lãng, bánh cáy làng Nguyễn | Chùa Keo | Người thích kiến trúc gỗ cổ, đi cùng gia đình |
Ba cụm đều có thể đi vào cuối tuần. Nếu đi nhóm đông, nên chia nhỏ khi vào từng nhà để không làm phiền người đang làm việc.
Nếu có hai ngày, có thể ngủ lại khu trung tâm cũ (nay là các phường Thái Bình, Trần Hưng Đạo, Trần Lãm...) rồi đi hai cụm ở hai hướng khác nhau, đỡ phải chạy đường dài trong một ngày.
Đi mùa nào, giờ nào
Mùa khô, ngày nắng. Thu và đầu đông là thời gian dễ chịu nhất ở đồng bằng Bắc Bộ: trời khô, nắng nhẹ, các làng cói, làng chiếu có sân phơi đầy. Mùa nồm cuối đông đầu xuân ẩm ướt, đường trơn, ít thấy cảnh phơi.
Trước Tết. Làng bánh cáy, làng chiếu đông việc nhất. Cảnh nhộn nhịp nhưng thợ cũng bận nhất, ít thời gian trò chuyện.
Mùa hè. Nắng gắt, nhưng là mùa phơi cói, ươm tơ. Nên đi sáng sớm, tránh giữa trưa.
Giờ trong ngày. Từ sáng đến khoảng trước giờ cơm trưa và đầu giờ chiều là lúc thợ làm việc đều. Tránh giờ cơm trưa, giờ nghỉ trưa của gia đình.
Ngày hội làng, giỗ tổ. Đẹp để xem lễ hội nhưng xưởng thường nghỉ. Muốn xem nghề, chọn ngày thường.
Mùa mưa bão. Cuối hè sang thu là mùa bão ở ven biển Bắc Bộ. Trước khi đi, xem dự báo thời tiết; ngày có bão hoặc áp thấp, các làng ven biển và đường đê không phải nơi nên đến.
Mua gì mang về và mang thế nào
Mỗi cụm có một món dễ mang: bánh cáy gói hộp ở Đông Hưng, khăn hoặc vải ở Phương La, đồ bạc nhỏ ở Đồng Xâm, khăn đũi hoặc vải đũi ở Nam Cao, tranh thêu khổ nhỏ ở Minh Lãng. Chiếu cói và đồ cói khổ lớn thì cồng kềnh hơn, nên tính trước chỗ để trên xe.
Đồ bạc nên xin hộp hoặc túi kín để khỏi xỉn trên đường. Tranh thêu đã đóng khung kính cần bọc kỹ các góc; nếu đi xe máy, nên mua tranh chưa đóng khung, cuộn trong ống cứng, về nhà mới đóng. Bánh cáy đã mở gói thì gói lại kín, tránh để trong cốp xe nắng nóng cả ngày.
Khi mua tại nhà làm nghề, bạn có thể xin số liên lạc của cơ sở để đặt thêm sau. Đây cũng là cách để hộ làm nghề có khách quen, đỡ phụ thuộc người thu gom. Nếu mua làm quà, hỏi người làm vài dòng về món hàng, như ai làm, làm bao lâu, để kể lại khi tặng; món quà có câu chuyện luôn được trân trọng hơn.
Với đồ cói và chiếu, hỏi người bán cách buộc gọn để chở bằng xe máy. Người làng quen buộc hàng, vài phút là xong một bó chắc chắn, đỡ cho bạn cảnh hàng xô lệch giữa đường.
Cư xử ở làng nghề: những điều nhỏ mà quan trọng
Bạn đang bước vào nơi làm việc và nhà ở của người khác. Vài điều nên nhớ:
- Chào hỏi và xin phép trước khi vào sân, vào xưởng; nhiều nhà không có biển, không có cổng riêng cho khách.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là ảnh cận mặt; chụp tay đang làm thường dễ được đồng ý hơn.
- Không chạm vào sản phẩm đang làm dở, dụng cụ trên bàn thợ, sợi trên máy dệt.
- Giữ khoảng cách với máy đang chạy, lò nung, chảo nóng; trẻ em đi cùng cần được trông sát.
- Nếu được mời nước, nhận một chén và ngồi nói chuyện ngắn là cách đáp lễ dễ chịu.
- Nếu muốn mua, hỏi giá rõ ràng trước; không mặc cả gắt với hàng làm tay.
- Không xả rác, không đỗ xe chắn ngõ; đường làng thường hẹp.
Người làng nghề phần lớn hiếu khách và vui khi có người quan tâm đến nghề của mình. Một cuộc trò chuyện tôn trọng thường mở ra những câu chuyện hay hơn mọi bài giới thiệu.
Chuẩn bị trước khi đi
Mang theo tiền mặt, vì nhiều hộ làm nghề không nhận thanh toán thẻ. Mang theo túi đựng nếu định mua đồ, đặc biệt với chiếu cói, đồ cói khổ lớn. Chuẩn bị nước uống, mũ nón, kem chống nắng nếu đi mùa hè; áo mưa nếu đi mùa mưa bão.
Lưu sẵn tên làng, tên xã cũ và tên xã mới trên điện thoại. Bản đồ trực tuyến có lúc chưa cập nhật tên xã mới sau tháng 7/2025, nên tìm theo tên làng hoặc tên di tích gần đó thường chính xác hơn. Khi hỏi đường người dân, dùng tên làng và nghề của làng.
Nếu đi nhóm và muốn được hướng dẫn kỹ, có thể liên hệ trước với cơ sở làm nghề thông qua người quen hoặc qua trang của chính cơ sở. Một số nơi sẵn lòng cho khách thử làm những công đoạn đơn giản, như gói bánh, luồn cói, nhưng không phải nơi nào cũng tổ chức việc này.
Câu hỏi thường gặp
Đi làng nghề Thái Bình có mất vé vào cửa không?
Các làng nghề ở vùng Thái Bình cũ là làng dân cư bình thường, không thu vé vào làng. Bạn tự đi và xin phép từng nhà khi muốn xem. Các di tích ghép trong lộ trình có thể có quy định riêng, nên kiểm tra khi đến.
Một ngày đi được mấy làng nghề?
Nếu gom theo cụm, một ngày thoải mái đi được hai làng nghề và một di tích gần đó. Cố đi nhiều hơn sẽ phải chạy nhiều, mỗi nơi chỉ ghé chớp nhoáng, khó có thời gian ngồi xem thợ làm và trò chuyện.
Có nên thuê xe máy để đi làng nghề không?
Xe máy là phương tiện tiện nhất vì đường vào làng hẹp, nhiều đoạn ô tô lớn khó quay đầu. Nếu đi ô tô, nên gửi xe ở chỗ rộng đầu làng rồi đi bộ vào. Đi xe đạp cũng là lựa chọn hay trong một cụm gần nhau.
Có thể mang trẻ nhỏ đi làng nghề không?
Được, và trẻ thường thích xem người làm nghề. Tuy vậy cần trông sát trẻ ở gần máy dệt, lò nung, chảo nóng, bàn thợ chạm. Giải thích trước cho trẻ rằng không chạm vào đồ đang làm sẽ giúp chuyến đi suôn sẻ hơn.
Tìm làng nghề trên bản đồ theo tên xã mới hay xã cũ?
Nên tìm theo tên làng hoặc tên di tích gần làng, vì bản đồ trực tuyến có lúc chưa cập nhật tên xã mới sau tháng 7/2025. Khi hỏi đường, nói tên làng kèm nghề của làng, người địa phương sẽ chỉ ngay.