Làng nghề truyền thống Thái Bình: những làng còn giữ nghề và nay thuộc xã nào

Thái Bình cũ có nhiều làng nghề, nhưng những cái tên người ta hay tìm nhất là chạm bạc Đồng Xâm, chiếu cói Hới, dệt Phương La, thêu Minh Lãng, đũi tơ tằm Nam Cao và bánh cáy làng Nguyễn. Phần lớn là nghề phụ của nhà nông: làm trong lúc nông nhàn, truyền trong họ, trong xóm, rồi có làng lớn lên thành nơi sống chính bằng nghề.

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Thái Bình hợp nhất vào tỉnh Hưng Yên và cấp huyện không còn, nên địa chỉ của các làng nghề cũng đổi. Làng Đồng Xâm nay thuộc xã Trà Giang, làng Hới thuộc xã Long Hưng, làng Phương La thuộc xã Tiên La, làng Minh Lãng thuộc xã Thư Trì. Tên làng thì vẫn vậy: người trong vùng vẫn gọi theo tên làng, và đó là cách hỏi đường chắc nhất.

Bài này đi qua từng nhóm nghề, nói rõ làng ở đâu theo cả tên cũ lẫn tên mới, nghề ấy làm ra thứ gì và hiện còn đông hay đã thưa người làm. Những làng không chắc thông tin thì bài không liệt kê, để bạn khỏi đi nhầm.

Bảng tra nhanh: làng nghề, huyện cũ và xã mới

Bảng dưới gom những làng nghề quen tên nhất của vùng Thái Bình cũ. Cột xã mới ghi theo sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7/2025; khi đi, bạn nên hỏi thêm tên thôn vì một xã mới thường gồm ba, bốn xã cũ.

Một lưu ý nhỏ: tỉnh Thái Bình cũ có hai xã cùng tên Nguyên Xá, một ở Đông Hưng, một ở Vũ Thư. Làng bánh cáy là Nguyên Xá bên Đông Hưng. Gặp tên trùng như vậy, cách chắc nhất là nói kèm nghề của làng khi hỏi đường.

Nghề kim loại: chạm bạc Đồng Xâm

Đồng Xâm là làng nghề có tiếng nhất của vùng, và cũng là làng nghề mà người ngoài tỉnh hay biết tên nhất. Nghề ở đây là chạm nổi trên bạc và đồng: thợ dùng búa nhỏ và hàng chục mũi chạm để đẩy tấm kim loại phồng lên thành hoa lá, rồng phượng, cảnh làng quê. Sản phẩm xưa là hộp trầu, khay, bình, đồ thờ cho đình chùa; nay thêm tranh chạm đồng, đồ lưu niệm, đồ trang sức và các bộ đồ trang trí cho công trình.

Đặc điểm dễ nhận của nghề Đồng Xâm là chạm "thúc" từ mặt sau rồi chạm "nổi" từ mặt trước, làm đi làm lại cho đến khi hình có độ sâu. Một món lớn có thể qua tay nhiều người: người cắt, người dựng phôi, người chạm chính, người đánh bóng. Thợ Đồng Xâm còn đi làm ở nhiều nơi, nên kỹ thuật của làng có mặt trong không ít công trình ngoài tỉnh. Bài riêng về Đồng Xâm trên trang đi sâu vào dụng cụ và các bước chạm.

Nghề sợi và cói: chiếu Hới, dệt Phương La, đũi Nam Cao

Nhóm nghề đông người làm nhất của vùng là nghề từ sợi. Làng Hới dệt chiếu từ cây cói, thứ cây mọc trên bãi bồi nước lợ ven biển. Chiếu Hới xưa dệt tay trên khung gỗ, hai người một khung, nay phần lớn chuyển sang máy dệt nhưng khâu chọn cói, nhuộm màu và in hoa vẫn cần tay người. Ai lớn lên ở nông thôn Bắc Bộ hẳn từng nằm một chiếc chiếu như thế trong ngày hè.

Phương La là làng dệt vải, dệt khăn, đi từ khung cửi gỗ lên khung dệt máy, rồi máy dệt điện. Tiếng thoi lách cách nay thưa đi, thay bằng tiếng máy đều đều trong nhà xưởng nhỏ sau nhà. Nam Cao ở Kiến Xương thì giữ nghề tơ tằm: trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt đũi và lụa. Tấm đũi có sợi to nhỏ không đều, sờ tay thấy gợn, là loại vải được ưa cho áo mặc mùa nóng.

Ba nghề này có chung một câu chuyện: phụ thuộc vào thị trường vải và cói cả nước, nên lúc thịnh lúc suy theo giá nguyên liệu và theo hàng công nghiệp. Làng nào tìm được đơn hàng ổn định hoặc làm được sản phẩm riêng thì giữ được thợ trẻ.

Nghề thêu và nghề bánh: Minh Lãng, làng Nguyễn

Thêu Minh Lãng ở Vũ Thư là nghề của đôi tay phụ nữ: thêu tranh, thêu khăn trải bàn, thêu áo, thêu đồ trang trí. Phần lớn công việc nhận về làm tại nhà theo mẫu của cơ sở thu gom, nên đi qua làng ít thấy xưởng lớn, chỉ thấy người ngồi bên khung thêu ở hiên nhà, cạnh cửa sổ cho đủ sáng. Một bức tranh thêu kín nền có thể mất nhiều tuần, tuỳ cỡ và độ dày mũi kim.

Bánh cáy làng Nguyễn ở Đông Hưng là trường hợp hiếm: một nghề thực phẩm được nhắc như làng nghề. Bánh làm từ gạo nếp rang nổ, trộn mật, gấc, gừng, vừng, lạc và một số thứ khác rồi nén thành thanh. Các nhà làm bánh trong làng mỗi nhà một chút công thức riêng, nhưng quy trình chung thì giống nhau, cần nhiều công đoạn và làm nhiều nhất vào dịp gần Tết. Bài riêng về nghề làm bánh cáy kể kỹ từng khâu.

Hai nghề này khác nhau về chất liệu nhưng giống nhau ở chỗ phần lớn là kinh tế hộ, làm trong nhà, bán qua người thu gom hoặc qua cửa hàng của chính gia đình.

Vì sao Thái Bình nhiều làng nghề

Đất chật người đông. Thái Bình là vùng đồng bằng thuần nông, ruộng bình quân mỗi người không nhiều. Một vụ lúa xong còn những tháng nông nhàn, và nghề phụ là cách người làng có thêm thu nhập mà không phải rời quê. Nhiều làng nghề hình thành từ nhu cầu ấy chứ không phải từ một xưởng lớn ban đầu.

Nguyên liệu tại chỗ. Bãi bồi ven biển cho cói, đất phù sa ven sông cho dâu, ruộng nếp cho bánh. Nghề nào cũng bắt đầu từ thứ có sẵn quanh làng, rồi mới mua thêm từ nơi khác khi làm lớn.

Truyền nghề trong họ, trong xóm. Kỹ thuật được giữ trong gia đình, con cháu học từ bé bằng cách ngồi cạnh người lớn. Đó là lý do cùng một nghề mà mỗi làng có chất riêng, nhìn món hàng người trong nghề đoán được của làng nào.

Gần đường sông, gần chợ lớn. Sông Hồng, sông Trà Lý, sông Luộc nối vùng này với Nam Định, Hải Phòng, Hà Nội. Hàng làng nghề xưa theo thuyền đi xa, nay theo xe tải và đơn hàng qua mạng.

Nhu cầu của chính vùng quê. Đình chùa cần đồ thờ, nhà nông cần chiếu, vải, khăn, ngày Tết cần bánh. Một vùng làng đông đúc như Thái Bình tự nó đã là thị trường lớn cho hàng thủ công. Nhiều nghề bắt đầu bằng việc làm cho người trong vùng, sau mới có tiếng đi xa.

Nghề theo mùa: làng nghề sống cùng lịch ruộng

Muốn hiểu làng nghề Thái Bình, nên nhìn nó cạnh lịch cấy gặt. Vùng này làm hai vụ lúa chính trong năm, vụ xuân và vụ mùa. Những tuần cấy, tuần gặt, cả làng ra đồng, khung dệt và bàn chạm có thể nghỉ. Qua mùa vụ, nghề lại chạy. Nhịp ấy giải thích vì sao nhiều làng nghề không có xưởng lớn: sản xuất phân tán trong từng nhà, ai rảnh thì làm, đơn hàng chia nhỏ cho nhiều hộ.

Mùa cũng quyết định nguyên liệu. Cói cần nắng để phơi nên mùa hè là mùa làm cói, mùa nồm ẩm cuối đông đầu xuân là lúc người làm chiếu sợ nhất. Bánh cáy làm quanh năm nhưng dồn vào những tháng cuối năm âm lịch, khi nhà nhà sắm Tết. Nghề tơ tằm đi theo lứa dâu, lứa tằm, mỗi lứa kéo dài vài tuần. Thêu và chạm bạc ít phụ thuộc thời tiết hơn, nhưng vẫn đông việc vào cuối năm khi người ta đặt quà biếu, đồ lễ.

Ngày nay, khi nhiều người trong làng đi làm ở khu công nghiệp, nhịp mùa vụ ấy lại chồng thêm nhịp ca kíp: buổi ngày đi làm công ty, buổi tối và ngày nghỉ ngồi khung thêu, đứng máy dệt. Đi làng nghề vào cuối tuần vì vậy thường thấy đông người làm hơn ngày thường.

Làng nghề hôm nay: còn đông hay đã thưa người làm

Không có câu trả lời chung cho cả vùng. Làng nào có sản phẩm gắn với nhu cầu hằng ngày hoặc với đơn hàng lớn thì vẫn đông người làm, như dệt hay một phần nghề cói. Làng nào sản phẩm tốn công, ít người mua thì số thợ già nhiều hơn thợ trẻ, và người ta lo chuyện mất nghề. Chạm bạc là ví dụ điển hình: làm đẹp được cần nhiều năm học, trong khi lớp trẻ có lựa chọn đi làm khu công nghiệp với lương đều hằng tháng.

Sau khi các khu công nghiệp mọc lên trong tỉnh cũ, nhiều làng chỉ làm nghề vào buổi tối hoặc ngày nghỉ. Nghề không mất hẳn nhưng chuyển từ nghề chính về nghề phụ, giống như thuở ban đầu. Ở chiều ngược lại, một số hộ chuyển hẳn sang làm cơ sở sản xuất có máy móc, thuê thợ, đăng ký kinh doanh. Nếu bạn muốn tìm cơ sở trong làng nghề để hợp tác, phần danh bạ doanh nghiệp của trang có thể giúp lọc theo xã.

Đi xem làng nghề: vài điều nên biết trước

Làng nghề Thái Bình không phải điểm du lịch đóng gói. Phần lớn là nhà dân đang làm việc, nên đi xem cần chuẩn bị khác một chút:

• Hỏi đường theo tên làng và tên nghề, kèm tên huyện cũ; người địa phương quen cách gọi này hơn tên xã mới.
• Đi vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh giờ cơm trưa của nhà làm nghề.
• Xin phép trước khi chụp ảnh người đang làm, nhất là trong nhà riêng; nhiều nhà vui lòng, nhưng có nhà không muốn.
• Mùa đông khách là trước Tết với bánh cáy và chiếu, ngoài mùa thì làng yên hơn, dễ trò chuyện với thợ hơn.
• Nếu muốn mua, hỏi thẳng nhà làm; đừng mặc cả gắt với món làm tay mất nhiều ngày công.
• Bài hướng dẫn tham quan làng nghề trên trang có gợi ý gom các làng theo cụm để đi trong một ngày.

Đường vào nhiều làng là đường bê tông nhỏ, xe ô tô lớn khó quay đầu. Đi xe máy hoặc gửi xe ở đầu làng rồi đi bộ thường thuận hơn, và cũng là cách để nhìn làng nghề gần nhất: tiếng máy, sân phơi, người ngồi làm trước hiên.

Câu hỏi thường gặp

Làng nghề nổi tiếng nhất Thái Bình là làng nào?

Nếu tính theo độ quen tên với người ngoài tỉnh thì chạm bạc Đồng Xâm và chiếu cói Hới đứng đầu. Đồng Xâm thuộc xã Hồng Thái cũ, huyện Kiến Xương, nay thuộc xã Trà Giang; làng Hới thuộc xã Tân Lễ cũ, huyện Hưng Hà, nay thuộc xã Long Hưng của tỉnh Hưng Yên.

Sau sáp nhập, làng nghề Thái Bình có đổi tên không?

Tên làng không đổi. Thứ đổi là tên xã và tên tỉnh trong địa chỉ hành chính, vì từ 1/7/2025 Thái Bình thuộc tỉnh Hưng Yên và cấp huyện đã bỏ. Người địa phương vẫn gọi Đồng Xâm, Hới, Phương La, Minh Lãng như trước.

Làng nghề ở Thái Bình có cho khách vào xem không?

Phần lớn là nhà dân và xưởng gia đình, không bán vé. Bạn có thể đi qua làng, xin phép vào xem khi chủ nhà không bận. Nên đi theo nhóm nhỏ, hỏi trước khi chụp ảnh và không làm phiền lúc thợ đang làm công đoạn khó.

Mua hàng làng nghề Thái Bình ở đâu cho đúng hàng làng?

Cách chắc nhất là mua tại nhà làm nghề hoặc cửa hàng của các hộ trong làng. Hàng bày ở chợ thành phố có thể đúng hàng làng, cũng có thể là hàng nơi khác. Hỏi người bán về nguồn gốc và quan sát cách họ nói về kỹ thuật làm là đủ để phân biệt phần lớn trường hợp.

Nghề làm muối có được xem là làng nghề không?

Nghề muối ven biển Thái Thụy, Tiền Hải là nghề truyền thống lâu đời của dân vùng biển, nhưng gắn chặt với bãi biển và đồng muối. Trang này để nghề muối trong mục biển và vùng cồn bãi, còn bài này tập trung vào các làng nghề thủ công trong đồng.

Có làng nghề nào ở thành phố Thái Bình cũ không?

Khu trung tâm cũ nay là các phường Thái Bình, Trần Hưng Đạo, Trần Lãm, Trà Lý, Vũ Phúc đã đô thị hoá nhiều, không còn làng nghề quen tên. Các làng nghề nằm chủ yếu ở vùng nông thôn của bảy huyện cũ, cách trung tâm từ vài cây số đến vài chục cây số.