Ngao là sản phẩm chủ lực của vùng bãi triều ven biển Tiền Hải, Thái Thụy cũ, nuôi trên bãi được giao hoặc cho thuê, thu hoạch để bán tươi trong nước, chế biến và xuất khẩu. Kinh doanh ngao bền vững phụ thuộc vào ba thứ: quyền sử dụng bãi nuôi rõ ràng, vùng nuôi được kiểm soát an toàn để sản phẩm đi được thị trường khó tính, và truy xuất được nguồn gốc từng lô hàng.
Ngoài ngao, vùng ven biển còn nuôi tôm, cua, cá ở các đầm, khai thác hải sản gần bờ. Bài này tập trung vào ngao và hoạt động thu mua, sơ chế thủy sản nói chung, từ góc người kinh doanh: thuê bãi, rủi ro của nghề, yêu cầu về an toàn thực phẩm và truy xuất, đầu ra. Không bàn giá ngao hay dự báo thị trường.
Vì sao ngao trở thành hàng chủ lực ven biển
Bờ biển vùng Thái Bình cũ thấp, có bãi triều rộng do phù sa sông Hồng, sông Thái Bình, sông Trà Lý bồi đắp. Bãi triều bùn cát pha, nước lợ mặn vừa phải là môi trường tốt cho nhuyễn thể hai mảnh vỏ như ngao. Từ những năm 2000, nghề nuôi ngao phát triển mạnh ở các xã ven biển, thay đổi thu nhập của nhiều gia đình vốn chỉ sống bằng nghề lúa, nghề đánh bắt nhỏ.
Ngao có lợi thế là nuôi bằng nguồn thức ăn tự nhiên trong nước, không phải cho ăn như tôm, cá. Nhưng đổi lại, ngao lọc nước liên tục, nên chất lượng nước vùng nuôi quyết định trực tiếp chất lượng và độ an toàn của ngao. Đây là lý do thị trường nhập khẩu kiểm soát chặt vùng nuôi nhuyễn thể.
Nghề ngao cũng gắn với rủi ro thiên nhiên: ngao chết hàng loạt khi thời tiết bất thường, nước ngọt đổ về quá nhiều sau mưa lớn, nhiệt độ cao kéo dài, bão làm xáo trộn bãi. Người nuôi có kinh nghiệm theo dõi sát thời tiết và dòng chảy.
Quyền sử dụng bãi nuôi: điều phải rõ trước khi bỏ vốn
Bãi được giao, cho thuê hay khoán lại. Bãi triều nuôi ngao thường thuộc diện Nhà nước giao hoặc cho thuê theo quy định về đất đai, mặt nước. Có hộ được giao trực tiếp, có doanh nghiệp, hợp tác xã thuê rồi khoán lại cho hộ. Biết rõ bãi mình nuôi thuộc diện nào để biết quyền và thời hạn.
Hợp đồng bằng văn bản. Khoán, thuê lại bãi giữa các bên phải có văn bản ghi diện tích, ranh giới, thời hạn, tiền thuê, trách nhiệm khi có thiên tai, khi Nhà nước thu hồi. Thoả thuận miệng là nguồn tranh chấp lớn khi ngao được mùa hay mất mùa.
Ranh giới trên thực địa. Bãi triều không có tường rào, ranh giới đánh dấu bằng cọc, lưới. Tranh chấp ranh giới, mất trộm ngao là chuyện có thật. Hợp tác với các hộ xung quanh, có tổ bảo vệ chung là cách nhiều vùng đã làm.
Quy hoạch vùng ven biển. Khu kinh tế, khu công nghiệp, cảng, đê biển có thể làm thay đổi quy hoạch sử dụng bãi triều. Trước khi đầu tư lớn, tìm hiểu quy hoạch tại xã và cơ quan quản lý.
Kiểm soát vùng thu hoạch nhuyễn thể: giấy thông hành ra thị trường khó tính
Vì nhuyễn thể hai mảnh vỏ lọc nước và tích tụ những gì có trong nước, nhiều thị trường nhập khẩu chỉ chấp nhận sản phẩm từ vùng thu hoạch đã được phân loại và giám sát định kỳ về vi sinh vật, độc tố sinh học biển, kim loại nặng, dư lượng hoá chất. Việt Nam có chương trình quốc gia kiểm soát vệ sinh an toàn vùng thu hoạch nhuyễn thể hai mảnh vỏ, và một số vùng nuôi ven biển miền Bắc nằm trong chương trình này.
Với người kinh doanh, điều cần biết là: lô ngao muốn xuất khẩu sang thị trường có yêu cầu này phải có nguồn gốc từ vùng được phép thu hoạch tại thời điểm thu hoạch, kèm giấy tờ chứng minh. Khi kết quả giám sát cho thấy chỉ tiêu vượt ngưỡng, vùng có thể bị tạm đình chỉ thu hoạch cho đến khi đạt trở lại.
Vì vậy doanh nghiệp thu mua để xuất khẩu phải nắm thông tin về tình trạng vùng thu hoạch theo thời gian thực từ cơ quan quản lý, và không nhập ngao từ vùng không rõ nguồn hay vùng đang bị đình chỉ. Một lô hàng bị phát hiện ở nước nhập khẩu có thể ảnh hưởng tới cả vùng nuôi, không chỉ một doanh nghiệp.
Truy xuất nguồn gốc một lô ngao: chuỗi ghi chép tối thiểu
Truy xuất nguồn gốc nghĩa là từ một thùng ngao ở nước ngoài, lần ngược được về bãi nuôi, ngày thu hoạch, người thu hoạch. Chuỗi ghi chép tối thiểu:
- Người nuôi ghi nhật ký bãi: mã bãi, ngày thả giống, nguồn giống, ngày thu hoạch, sản lượng.
- Khi bán, phiếu giao nhận ghi mã bãi, ngày giờ thu hoạch, khối lượng, người bán, người mua.
- Cơ sở thu mua, sơ chế ghi lô nhập, kiểm tra cảm quan, nhiệt độ, thời gian từ thu hoạch đến nhập.
- Trong quá trình làm sạch, sơ chế, đóng gói, mỗi lô thành phẩm gắn mã lô nối với các lô nguyên liệu.
- Hồ sơ xuất hàng gắn mã lô với giấy chứng nhận, kết quả kiểm nghiệm.
- Lưu hồ sơ trong thời gian theo quy định để truy xuất khi cần.
Nghe thì nhiều giấy tờ, nhưng chuỗi này bảo vệ người làm ăn tử tế. Khi có sự cố, doanh nghiệp truy được lô lỗi và chỉ thu hồi đúng lô đó, thay vì mất cả thị trường.
Các khâu trong chuỗi ngao và rủi ro chính
Mỗi khâu có rủi ro riêng; người kinh doanh nên biết mình đang chịu rủi ro nào:
| Khâu | Ai thường làm | Rủi ro chính |
|---|---|---|
| Ươm, cung cấp giống | Cơ sở giống | Giống kém, nhiễm bệnh, nguồn không rõ |
| Nuôi trên bãi | Hộ, hợp tác xã, doanh nghiệp | Ngao chết do thời tiết, nước ngọt, bão; mất trộm |
| Thu hoạch, gom | Hộ nuôi, thương lái | Thu ở vùng đang bị đình chỉ; giữ ngao quá lâu trước khi giao |
| Sơ chế, làm sạch | Cơ sở thu mua | Nước làm sạch không đạt; nhiễm chéo |
| Chế biến, đông lạnh | Doanh nghiệp chế biến | Không đạt chỉ tiêu an toàn; đứt chuỗi lạnh |
| Xuất khẩu, phân phối | Doanh nghiệp thương mại | Bị trả hàng, cảnh báo từ nước nhập khẩu |
Phần lớn sự cố ở khâu sau bắt nguồn từ khâu trước. Doanh nghiệp xuất khẩu vì vậy thường muốn liên kết chặt với vùng nuôi, có hợp đồng bao tiêu với tổ hợp tác, hợp tác xã, thay vì mua trôi nổi qua thương lái.
Thu mua, sơ chế thủy sản khác ở vùng ven biển
Bên cạnh ngao, các cơ sở ven biển còn thu mua tôm, cua, cá từ đầm nuôi và từ tàu thuyền đánh bắt gần bờ, sơ chế bán cho chợ đầu mối, nhà hàng, cơ sở chế biến. Những sản phẩm khô như cá khô, tôm khô, ruốc là hàng mang đi xa được, làm quà.
Cơ sở thu mua, sơ chế thủy sản cần đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm phù hợp với quy mô: khu sơ chế tách biệt, nước sạch, đá lạnh sạch, xử lý nước thải, chất thải. Không dùng hoá chất cấm để bảo quản, không bơm tạp chất tăng trọng — những hành vi bị xử lý nghiêm và làm hỏng tiếng của cả vùng.
Với sản phẩm khô làm quà, những yêu cầu về nhãn, hạn sử dụng, công bố sản phẩm tương tự như các đặc sản đóng gói khác. Cơ sở muốn bán vào siêu thị, sàn thương mại điện tử nên làm đủ giấy tờ trước.
Quản lý rủi ro mất mùa: đừng dồn hết vốn vào một bãi
Nghề ngao có những năm lãi lớn và có những năm mất trắng. Những đợt ngao chết hàng loạt ở các vùng nuôi ven biển miền Bắc thường gắn với thời tiết bất thường: nắng nóng kéo dài làm nước bãi quá nóng lúc triều rút, mưa lớn làm nước ngọt đổ về đột ngột, bão làm cát vùi bãi. Người nuôi không điều khiển được thời tiết, nhưng có thể giảm mức thiệt hại.
Một vài cách thường được nhắc: thả giống vừa phải, không thả quá dày để ngao chậm lớn và dễ chết khi điều kiện xấu; theo dõi bãi thường xuyên, phát hiện sớm dấu hiệu ngao yếu để thu hoạch sớm một phần; chia vốn cho nhiều đợt thả, nhiều vị trí bãi nếu có thể; ghi chép đều để có số liệu khi đề nghị hỗ trợ.
Vay vốn nuôi ngao cũng cần tính kỹ thời hạn trả nợ so với chu kỳ nuôi; khoản vay ngắn hạn cho một chu kỳ dài là áp lực lớn khi gặp năm mất mùa. Tìm hiểu các sản phẩm bảo hiểm nông nghiệp, thủy sản nếu có áp dụng cho vùng mình.
Hợp tác xã, tổ hợp tác: con đường của hộ nuôi nhỏ
Hộ nuôi ngao nhỏ lẻ khó tự đáp ứng các yêu cầu về truy xuất, chứng nhận, đàm phán giá với doanh nghiệp lớn. Nhiều vùng nuôi đã tổ chức thành tổ hợp tác, hợp tác xã: cùng quản lý bãi, cùng ghi chép, cùng bảo vệ, cùng ký hợp đồng bán cho doanh nghiệp. Mô hình này giúp hộ nhỏ đứng được trong chuỗi xuất khẩu.
Hợp tác xã chỉ mạnh khi quản trị minh bạch: sổ sách rõ, chia lợi theo đóng góp, xã viên được biết hợp đồng bán hàng ký thế nào. Nhiều hợp tác xã lập ra rồi chỉ còn trên giấy vì xã viên không tin ban điều hành. Người tham gia nên đọc kỹ điều lệ, hỏi rõ cách chia sản lượng và tiền bán.
Với doanh nghiệp, làm việc với một hợp tác xã có tổ chức đỡ hơn nhiều so với hàng trăm hộ riêng lẻ. Hợp đồng bao tiêu dài hạn, có điều khoản về chất lượng, giá theo thị trường, hỗ trợ giống, kỹ thuật, là nền tảng cho quan hệ bền. Doanh nghiệp, hợp tác xã thủy sản trong vùng có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo ngành và theo xã ven biển.
Câu hỏi thường gặp
Thuê bãi nuôi ngao ở ven biển Thái Bình cũ làm thế nào?
Bãi triều thường được Nhà nước giao hoặc cho thuê theo quy định. Người muốn nuôi nên hỏi chính quyền xã ven biển về quỹ bãi, quy hoạch và thủ tục, hoặc thuê lại từ tổ chức đã được giao, thuê có giấy tờ hợp lệ. Mọi thoả thuận nên bằng văn bản.
Vì sao ngao xuất khẩu phải từ vùng được kiểm soát?
Ngao lọc nước để sống nên tích tụ vi sinh vật, độc tố, kim loại trong nước. Thị trường nhập khẩu khó tính yêu cầu vùng thu hoạch được giám sát định kỳ để bảo đảm an toàn cho người ăn. Ngao từ vùng không được kiểm soát khó vào những thị trường này.
Ngao chết hàng loạt có được hỗ trợ không?
Khi thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh trên diện rộng, Nhà nước có thể có chính sách hỗ trợ theo quy định, thường cần xác nhận thiệt hại của chính quyền địa phương. Người nuôi nên ghi chép sản lượng, diện tích, và báo xã sớm khi có sự cố.
Thương lái mua ngao không cần giấy tờ có sao không?
Với thị trường trong nước nhỏ lẻ, việc mua bán vẫn diễn ra. Nhưng khi ngao đi vào chuỗi chế biến, xuất khẩu, thiếu giấy tờ nguồn gốc là rủi ro cho cả người bán lẫn người mua. Người nuôi giữ ghi chép đầy đủ sẽ bán được cho nhiều đầu ra hơn.
Mở cơ sở sơ chế thủy sản ven biển cần lưu ý gì về môi trường?
Cơ sở sơ chế phát sinh nước thải, chất thải rắn như vỏ, ruột, nên cần phương án thu gom, xử lý theo quy định về môi trường. Tìm hiểu thủ tục môi trường phù hợp quy mô ở xã và cơ quan chuyên môn trước khi xây dựng.