Người Thái Bình cũ đi làm ăn xa nhiều vì một lý do đơn giản: đất chật người đông, ruộng mỗi nhà vài sào không đủ nuôi một gia đình khá lên, trong khi việc trong tỉnh chưa đủ hoặc chưa đủ lương cho tất cả. Họ đi Hà Nội, Hải Phòng, các khu công nghiệp phía Bắc, vào TP.HCM và vùng Đông Nam Bộ, và đi lao động ở nước ngoài như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan.
Dòng người đi ấy đã đổi bộ mặt làng quê: nhà mới, đường làng bê tông, đám cưới to hơn. Nhưng nó cũng để lại những ngôi làng vắng người trẻ, trẻ con lớn lên bên ông bà, và không ít gia đình mang nợ vì đi xuất khẩu lao động qua kênh không đáng tin.
Bài này nhìn hiện tượng đi làm xa của người Thái Bình như một phần của kinh tế vùng: nguyên nhân, các hướng đi, lợi ích và cái giá, cùng cách kiểm tra doanh nghiệp đưa người đi lao động nước ngoài. Bài không khuyên đi hay ở, cũng không nêu chi phí đi từng thị trường.
Vì sao lại là Thái Bình
Đi làm ăn xa không phải chuyện riêng của Thái Bình; nhiều tỉnh đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cũng vậy. Nhưng vùng Thái Bình cũ có mấy điều kiện cộng lại: mật độ dân số rất cao, không có đồi núi hay rừng để mở rộng canh tác, công nghiệp đến muộn hơn các tỉnh sát Hà Nội, và nằm xa các trục kinh tế lớn hơn so với Hưng Yên cũ, Hải Dương cũ.
Thêm vào đó là một truyền thống: người Thái Bình từ lâu đã quen đi xa. Thế hệ trước đi khai hoang, đi xây dựng kinh tế mới ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, đi bộ đội rồi ở lại. Những người đi trước tạo ra mạng lưới đồng hương: một người ở Sài Gòn kéo thêm người làng vào làm cùng, giới thiệu chỗ ở, chỗ làm. Ở TP.HCM, Bình Dương cũ, Đồng Nai đều có những hội đồng hương Thái Bình.
Đến khi thị trường lao động nước ngoài mở ra, mạng lưới ấy chuyển sang hướng mới. Một làng có vài người đi Hàn, đi Nhật thành công thì năm sau nhiều nhà khác muốn đi theo. Đi xa trở thành một chiến lược gia đình, chứ không chỉ là lựa chọn cá nhân.
Các hướng đi làm xa phổ biến
Mỗi hướng đi có kiểu công việc, chi phí và rủi ro khác nhau. Bảng chỉ mô tả chung:
| Hướng đi | Công việc thường gặp | Điểm mạnh | Điểm cần tính |
|---|---|---|---|
| Hà Nội, Hải Phòng | Xây dựng, buôn bán, dịch vụ, giúp việc, chạy xe | Gần quê, về được cuối tuần | Chi phí sống đô thị cao |
| Khu công nghiệp phía Bắc | Công nhân điện tử, linh kiện, may | Lương ổn định, nhiều việc | Ở trọ, xa gia đình |
| TP.HCM, Đông Nam Bộ | Công nhân, buôn bán, xây dựng, dịch vụ | Mạng lưới đồng hương lâu đời, nhiều cơ hội | Xa, về quê chủ yếu dịp Tết |
| Lao động nước ngoài theo hợp đồng | Sản xuất, nông nghiệp, xây dựng, chăm sóc, thuỷ sản | Thu nhập có thể cao hơn trong nước | Chi phí ban đầu, rủi ro môi giới, xa nhà nhiều năm |
| Thực tập sinh, du học kết hợp làm thêm | Theo chương trình của từng nước | Có thể học thêm nghề, ngoại ngữ | Điều kiện, quyền lợi khác nhau theo chương trình |
Quy định của mỗi nước, mỗi chương trình thay đổi theo thời gian. Mọi thông tin về điều kiện, chi phí đi, mức lương ở nước ngoài cần kiểm trên kênh chính thức của cơ quan quản lý lao động ngoài nước và đại sứ quán, không chỉ nghe người môi giới.
Đồng tiền gửi về đã thay đổi làng quê thế nào
Đi qua nhiều xã ở vùng Thái Bình cũ, bạn dễ thấy những ngôi nhà hai, ba tầng mái thái, cổng to, nằm cạnh những thửa ruộng không đổi gì. Phần lớn nhà ấy được xây bằng tiền người con đi Hàn, đi Nhật, đi Đài Loan hoặc làm ăn trong Nam gửi về. Đường làng bê tông, nhà văn hoá, cổng làng mới cũng có phần đóng góp của người xa quê.
Đồng tiền gửi về giúp trả nợ, xây nhà, cho em đi học, chữa bệnh cho bố mẹ, mua xe, vốn làm ăn nhỏ. Ở nhiều gia đình, nó là nguồn thu lớn nhất, lớn hơn nhiều so với ruộng. Nó cũng kéo theo dịch vụ ở quê: vật liệu xây dựng, nội thất, đám cưới, cửa hàng điện máy.
Nhưng tiền gửi về phần lớn được dùng cho tiêu dùng và xây nhà, ít khi chuyển thành vốn sản xuất tạo việc làm tại chỗ. Khi người lao động hết hợp đồng trở về, nhiều người không tìm được việc phù hợp với kỹ năng mới, lại phải đi tiếp. Đây là vòng lặp mà nhiều gia đình đang sống trong đó.
Cái giá phải trả: làng vắng, con xa bố mẹ
Mặt khó nói nhất của đi làm xa là gia đình bị chia cắt. Ở nhiều làng, trẻ con sống với ông bà khi cả bố lẫn mẹ đi làm ăn xa. Ông bà có tuổi, chăm cháu được cái ăn cái mặc nhưng khó theo kịp việc học, việc dùng điện thoại, những thay đổi tâm lý của tuổi mới lớn. Cha mẹ thì chỉ gặp con qua màn hình điện thoại.
Người già ở quê cũng thiếu người chăm khi ốm đau. Những dịp giỗ chạp, cưới hỏi, ma chay thiếu người trẻ làm, nhiều làng phải thuê dịch vụ. Các hội đoàn thanh niên ở thôn nhiều nơi gần như chỉ còn trên danh sách.
Không có câu trả lời chung cho chuyện nên đi hay ở. Mỗi gia đình cân nhắc thu nhập và cái giá theo hoàn cảnh riêng. Nhưng biết trước cái giá giúp gia đình chuẩn bị: thống nhất ai chăm con, giữ liên lạc đều đặn với con và với thầy cô, có kế hoạch rõ về số năm đi và việc làm khi về.
Kiểm doanh nghiệp đưa người đi lao động nước ngoài: các bước
Rủi ro lớn nhất khi đi xuất khẩu lao động nằm ở khâu chọn đơn vị đưa đi. Trước khi nộp bất cứ khoản tiền nào, làm theo các bước sau:
- Hỏi tên đầy đủ của doanh nghiệp dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài, không chấp nhận chỉ tên cá nhân hay "văn phòng đại diện" không rõ.
- Kiểm doanh nghiệp có giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài còn hiệu lực không, trên trang của cơ quan quản lý lao động ngoài nước thuộc bộ phụ trách lao động.
- Hỏi rõ đơn hàng: nước nào, ngành gì, chủ sử dụng là ai, thời hạn hợp đồng, điều kiện làm việc, chỗ ở. Đối chiếu với thông tin chính thức của nước đến.
- Yêu cầu hợp đồng bằng văn bản ghi rõ các khoản tiền phải nộp, thời điểm nộp, điều kiện hoàn trả nếu không đi được. Mọi khoản nộp phải có phiếu thu, hoá đơn của doanh nghiệp.
- Không chuyển tiền vào tài khoản cá nhân, không nộp tiền cho người tự xưng "có quan hệ", "đi nhanh không cần thi".
- Hỏi phòng lao động của uỷ ban xã, phường hoặc cơ quan lao động của tỉnh nếu còn nghi ngờ.
Các chương trình do nhà nước ký với nước đối tác (như chương trình đưa lao động sang Hàn Quốc theo hệ thống cấp phép việc làm) có quy trình thi tuyển công khai, chi phí thấp hơn nhiều so với kênh môi giới. Thông tin chính thức được công bố trên trang của cơ quan nhà nước phụ trách; hãy tìm hiểu ở đó trước tiên.
Những rủi ro hay gặp và cách phòng
Vay nợ quá sức để đi. Nhiều gia đình cầm cố nhà, vay nóng để nộp chi phí. Nếu người đi về sớm vì công việc không như hứa hoặc vì sức khoẻ, cả nhà gánh nợ. Hãy tính kịch bản xấu nhất trước khi vay.
Đi theo diện không đúng. Đi du lịch rồi ở lại làm việc, đi theo visa không đúng mục đích là vi phạm pháp luật nước sở tại, có thể bị bắt, trục xuất, không được bảo vệ quyền lợi.
Bỏ hợp đồng, cư trú bất hợp pháp. Bỏ trốn khỏi nơi làm việc để tìm chỗ lương cao hơn khiến người lao động mất mọi quyền lợi, gia đình mất tiền ký quỹ nếu có, và ảnh hưởng tới cơ hội của người cùng địa phương.
Không học ngoại ngữ, không hiểu hợp đồng. Không đọc được hợp đồng, không nói được với chủ sử dụng khiến người lao động dễ bị thiệt. Đầu tư thời gian học tiếng trước khi đi là khoản đầu tư rẻ nhất.
Không có kế hoạch khi về. Tiền tích luỹ tiêu hết vào xây nhà rồi phải đi tiếp. Nghĩ trước về nghề sẽ làm khi về, học thêm kỹ năng ở nước ngoài có thể dùng ở quê.
Khi trở về: dùng vốn và kỹ năng ở quê
Ngày càng nhiều người Thái Bình đi lao động nước ngoài về mang theo không chỉ tiền mà cả kỹ năng: làm nông nghiệp công nghệ cao, vận hành máy móc, làm xây dựng theo quy chuẩn, nấu ăn, chăm sóc người già, và tác phong làm việc chuyên nghiệp. Một số người dùng vốn và kỹ năng đó để mở xưởng nhỏ, cửa hàng, trang trại, dịch vụ ở quê.
Với những người muốn ở lại quê sau khi về, các khu công nghiệp trong vùng cũng là lựa chọn: người biết tiếng Hàn, tiếng Nhật, quen tác phong nhà máy nước ngoài thường có cơ hội làm tổ trưởng, phiên dịch, quản lý chuyền ở các doanh nghiệp vốn Hàn Quốc, Nhật Bản.
Trước khi bỏ vốn làm ăn ở quê, hãy tìm hiểu kỹ thị trường, thử nhỏ trước, và tách bạch tiền làm ăn với tiền gia đình. Trang này không khuyên mô hình kinh doanh cụ thể nào; danh bạ doanh nghiệp trên địa bàn của trang có thể giúp bạn hình dung vùng mình đang có những ngành gì để tìm hướng bổ sung thay vì cạnh tranh trực tiếp.
Đi làm xa trong nước: chuẩn bị trước khi lên đường
Người đi Hà Nội, Bắc Ninh, Bình Dương hay TP.HCM làm công nhân lần đầu thường bỡ ngỡ với những việc nhỏ mà quan trọng. Trước khi đi, nên chuẩn bị:
- Hỏi người quen đang làm ở nơi đến về công ty, khu trọ, chi phí sống thật, thay vì chỉ nghe môi giới.
- Mang đủ giấy tờ tuỳ thân, bằng cấp, sổ hoặc mã bảo hiểm xã hội cũ; cài sẵn tài khoản định danh điện tử VNeID.
- Đến nơi thì khai báo tạm trú theo quy định; chủ trọ thường hướng dẫn hoặc làm giúp.
- Bảo hiểm y tế chuyển nơi khám ban đầu về gần chỗ làm để đi khám thuận tiện.
- Giữ một khoản tiền dự phòng đủ sống trong vài tuần đầu trước khi có lương.
- Lưu số người thân, đồng hương ở nơi đến; tham gia hội đồng hương nếu có để có chỗ dựa khi gặp khó.
- Tìm hiểu đường về quê dịp Tết từ sớm: vé xe, vé tàu thường kín trước nhiều tuần.
Những bước này giúp tránh tình huống phổ biến nhất của người mới đi xa: đến nơi không có việc như lời hứa, hết tiền giữa chừng mà không biết hỏi ai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Thái Bình đi làm ăn xa nhiều?
Vì đất chật người đông, ruộng mỗi nhà ít, công nghiệp trong tỉnh đến muộn, cộng với truyền thống đi xa và mạng lưới đồng hương ở khắp nơi. Đi làm xa trở thành chiến lược của nhiều gia đình để cải thiện thu nhập.
Làm sao biết doanh nghiệp xuất khẩu lao động có giấy phép?
Tra danh sách doanh nghiệp được cấp giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài trên trang của cơ quan quản lý lao động ngoài nước thuộc bộ phụ trách lao động. Kiểm cả tên, mã số và tình trạng giấy phép còn hiệu lực hay không.
Đi lao động Hàn Quốc theo chương trình nhà nước khác gì đi qua công ty?
Chương trình cấp phép việc làm do hai chính phủ ký có quy trình thi tiếng và tay nghề công khai, chi phí thấp, do cơ quan nhà nước tổ chức. Đi qua doanh nghiệp dịch vụ thì theo các đơn hàng khác, chi phí và điều kiện tuỳ doanh nghiệp. Kiểm thông tin chính thức trước khi chọn.
Bị lừa tiền đi xuất khẩu lao động thì làm gì?
Thu thập hợp đồng, phiếu thu, tin nhắn, chứng từ chuyển tiền và thông tin người nhận tiền. Báo công an nơi xảy ra sự việc và cơ quan quản lý lao động của tỉnh. Càng báo sớm càng có cơ hội ngăn thêm nạn nhân.
Trẻ ở với ông bà khi bố mẹ đi xa cần chú ý gì?
Giữ liên lạc đều đặn với con và với thầy cô chủ nhiệm, thống nhất với ông bà về nề nếp học tập và việc dùng điện thoại, để ý thay đổi tâm lý của con. Khi cần, nhờ nhà trường và cán bộ xã hỗ trợ.
Người đi lao động nước ngoài về có được hỗ trợ tìm việc không?
Có thể liên hệ trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh để được tư vấn, giới thiệu việc làm, học nghề. Kỹ năng ngoại ngữ và tác phong nhà máy nước ngoài là lợi thế khi xin vào các doanh nghiệp vốn Hàn Quốc, Nhật Bản trong khu công nghiệp.