Xưởng may gia công ở làng quê Thái Bình thường là xưởng vệ tinh: nhận bán thành phẩm đã cắt từ một công ty may lớn, may hoàn thiện một vài công đoạn hoặc cả sản phẩm, rồi trả hàng và nhận tiền công theo đơn giá. Muốn bền, xưởng cần ba thứ: nguồn đơn hàng ổn định, đội thợ giữ được người, và một nơi làm việc an toàn, đặc biệt là về phòng cháy.
Dệt may là một trong những ngành đông doanh nghiệp và lao động nhất ở vùng Thái Bình cũ. Bên cạnh các nhà máy trong khu công nghiệp, rất nhiều xưởng nhỏ mọc lên trong làng, tận dụng lao động nữ không muốn đi xa. Bài này đi qua cách một xưởng như vậy vận hành, những điều nên có trong hợp đồng gia công, cách tính đơn giá ở mức nguyên lý, và những yêu cầu ngày càng khắt khe từ phía khách hàng.
Vì sao xưởng may mọc lên khắp làng quê Thái Bình
Câu trả lời nằm ở lao động. Nông thôn Thái Bình có nhiều phụ nữ trong độ tuổi lao động, nhiều người từng đi làm công nhân may ở thành phố rồi về quê lấy chồng, sinh con, có tay nghề nhưng không muốn đi xa. Một xưởng may trong làng cho họ việc làm gần nhà, giờ giấc linh hoạt để đón con, chăm bố mẹ, làm đồng lúc mùa vụ.
Phía công ty may lớn cũng có lợi. Họ đẩy bớt phần việc sang xưởng vệ tinh khi đơn hàng dồn dập, không phải đầu tư thêm nhà xưởng, tuyển thêm người. Khi đơn hàng ít, họ giảm đơn cho vệ tinh trước. Mô hình này linh hoạt cho công ty lớn nhưng đồng nghĩa với rủi ro cho xưởng nhỏ.
Chủ xưởng ở làng thường là người từng làm tổ trưởng, quản lý chuyền ở nhà máy, hiểu kỹ thuật và quen biết người giao đơn. Vốn ban đầu là máy may, máy vắt sổ, bàn là, một gian nhà đủ rộng, và mối quan hệ. Mối quan hệ quan trọng không kém tiền.
Những điều nên có trong hợp đồng gia công
Mô tả sản phẩm và công đoạn. Mã hàng, số lượng, công đoạn xưởng làm, tiêu chuẩn chất lượng, mẫu đối, tài liệu kỹ thuật kèm theo. Càng rõ càng ít tranh cãi khi giao hàng.
Đơn giá và cách tính. Đơn giá theo sản phẩm hay theo công đoạn, có điều chỉnh khi mã hàng thay đổi không. Ghi rõ ai chịu chi phí vận chuyển bán thành phẩm, phụ liệu.
Hao hụt nguyên liệu cho phép. Vải, phụ liệu giao cho xưởng có tỷ lệ hao hụt bao nhiêu thì chấp nhận được, vượt thì xử lý thế nào. Đây là điểm tranh chấp phổ biến nhất.
Tiêu chuẩn kiểm hàng và hàng lỗi. Ai kiểm, kiểm theo mức chấp nhận nào, hàng lỗi xưởng sửa hay bị trừ tiền, thời hạn sửa.
Thời hạn giao và thanh toán. Lịch giao từng đợt, thời hạn thanh toán sau khi giao. Xưởng nhỏ thường thiếu vốn lưu động, thanh toán chậm vài tuần đã đủ khó trả lương thợ.
Xử lý khi khách huỷ, giảm đơn. Nếu công ty giảm hoặc huỷ đơn giữa chừng, phần đã làm được thanh toán thế nào. Điều khoản này bảo vệ xưởng trong những mùa thấp điểm.
Tính đơn giá: hiểu cấu trúc trước khi gật đầu
Đơn giá gia công thường do bên giao đơn đưa ra, xưởng nhỏ ít khi mặc cả được nhiều. Nhưng chủ xưởng cần tự tính để biết nhận đơn này có lãi hay không. Cấu trúc chi phí một sản phẩm gồm: tiền công thợ (theo thời gian chuẩn của sản phẩm nhân đơn giá phút), điện, khấu hao máy, chi phí quản lý (tổ trưởng, kiểm hàng, kế toán), vận chuyển, hao hụt và hàng lỗi, và phần lãi của chủ.
Ví dụ giả định: một mã áo cần một khoảng thời gian may chuẩn nhất định cho mỗi chiếc. Nếu thợ của xưởng mới làm quen mã hàng, năng suất những ngày đầu thấp hơn chuẩn đáng kể, chi phí công trên mỗi áo cao hơn tính toán. Nhiều xưởng nhận mã hàng lạ với đơn giá tưởng ổn, nhưng thực ra lỗ ở lô đầu vì thợ chưa quen, chỉ có lãi ở lô sau nếu đơn hàng đủ dài.
Vì vậy, trước khi nhận đơn, hãy hỏi: số lượng bao nhiêu, kéo dài bao lâu, mã hàng có lặp lại không. Đơn ngắn, mã lạ, đơn giá sát thì cân nhắc kỹ. Đơn dài, mã quen, dù đơn giá không cao, có khi lại tốt hơn.
Giữ thợ: bài toán khó nhất của xưởng làng
Thợ may ở làng có nhiều lựa chọn: vào nhà máy trong khu công nghiệp với lương ổn định, bảo hiểm đầy đủ; đi làm xa; đi lao động nước ngoài; hoặc làm cho xưởng bên cạnh. Một xưởng nhỏ giữ người bằng những gì nhà máy lớn khó có: gần nhà, giờ giấc linh hoạt, đối xử như người nhà. Nhưng chỉ chừng đó thì chưa đủ.
Những xưởng giữ thợ tốt thường trả công đúng hạn, kể cả khi khách thanh toán chậm; minh bạch cách tính tiền công theo sản phẩm; tham gia bảo hiểm xã hội cho thợ làm thường xuyên; có chỗ làm sạch sẽ, thoáng mát, đủ ánh sáng. Trả chậm lương một hai tháng là cách nhanh nhất để mất thợ giỏi.
Mùa vụ cũng là yếu tố: lúc gặt, lúc cấy, nhiều chị em xin nghỉ. Chủ xưởng có kinh nghiệm sắp xếp nhận đơn tránh dồn vào những tuần ấy, hoặc thoả thuận trước với thợ về lịch làm.
Phòng cháy chữa cháy ở xưởng may trong nhà ở
Xưởng may chứa nhiều vải, bông, chỉ, giấy bìa — vật liệu dễ cháy. Xưởng đặt ngay trong nhà ở, có khi người ngủ ngay tầng trên, là tình huống rủi ro cao. Những điều cơ bản cần làm:
- Hệ thống điện đi riêng cho khu sản xuất, đủ tải, có cầu dao tự động; không câu móc, không dùng ổ cắm nối dài cho máy.
- Lối thoát nạn thông thoáng, không chất hàng chắn cửa; có ít nhất hai lối ra nếu xưởng rộng.
- Bình chữa cháy phù hợp, đặt ở chỗ dễ lấy, thợ được hướng dẫn cách dùng.
- Không hút thuốc, không đun nấu trong khu sản xuất; bàn là hơi, nồi hơi đặt xa vải.
- Tắt điện toàn khu khi kết thúc ca; không để hàng ngổn ngang qua đêm sát nguồn nhiệt.
- Tìm hiểu quy định về phòng cháy chữa cháy với cơ sở sản xuất có quy mô như xưởng của mình; hỏi lực lượng phòng cháy địa phương nếu chưa rõ.
Một vụ cháy xưởng không chỉ mất tài sản mà có thể mất người, và khách hàng sẽ không bao giờ quay lại. Chi phí phòng cháy luôn rẻ hơn chi phí một vụ cháy.
Khách hàng ngày càng hỏi về điều kiện làm việc
Các công ty may xuất khẩu, nhất là khi làm cho nhãn hàng ở châu Âu, Mỹ, Nhật, ngày càng phải chứng minh chuỗi cung ứng của họ tuân thủ tiêu chuẩn lao động và an toàn, kể cả ở xưởng vệ tinh. Vì vậy không ít xưởng làng đã gặp cảnh khách cử người đến đánh giá: kiểm tra hợp đồng lao động, bảng lương, giờ làm, tuổi của thợ, lối thoát hiểm, nhà vệ sinh, bình chữa cháy.
Với xưởng nhỏ, đây vừa là áp lực vừa là cơ hội. Xưởng đáp ứng được thì vào được danh sách nhà cung cấp chính thức, đơn hàng ổn định hơn. Xưởng không đáp ứng thì dần bị loại, chỉ còn nhận được đơn trôi nổi, đơn giá thấp. Những yêu cầu cơ bản như không dùng lao động trẻ em, có hợp đồng, trả lương đầy đủ, nơi làm việc an toàn, thực ra là điều nên làm dù không ai kiểm.
Chủ xưởng nên hỏi trước khách hàng bộ tiêu chí họ dùng, tự rà một lượt, sửa những điểm dễ sửa. Giấy tờ lao động, sổ lương, sổ chấm công là thứ thường bị hỏi đầu tiên.
Mùa ít đơn: xưởng làng xoay xở thế nào
Ngành may có mùa. Có những tháng đơn hàng dồn dập, xưởng làm cả tối, cả chủ nhật; có những tháng công ty lớn cắt giảm, xưởng vệ tinh là nơi bị cắt trước. Xưởng chỉ sống nhờ một khách sẽ chao đảo mỗi lần như vậy, thợ nghỉ việc, máy nằm im mà tiền điện, tiền vay vẫn phải trả.
Những xưởng trụ được qua nhiều năm thường có vài cách. Giữ hai, ba nguồn đơn từ các công ty khác nhau, dù mỗi nguồn ít hơn, để không phụ thuộc. Nhận thêm hàng nội địa như đồng phục cho trường học, công ty, bảo hộ lao động, hàng may sẵn bán chợ, đơn giá thấp hơn nhưng giữ được thợ. Để dành quỹ dự phòng từ mùa cao điểm, đủ trả lương thợ một thời gian khi đơn ít.
Một điều nhiều chủ xưởng đã rút ra: mùa ít đơn là lúc tốt nhất để sửa máy, đào tạo thợ mã hàng mới, sắp xếp lại xưởng cho an toàn, làm lại giấy tờ lao động. Khi đơn quay lại, xưởng sẵn sàng hơn đối thủ. Nói chuyện thẳng thắn với thợ về tình hình cũng giúp giữ người hơn là im lặng rồi cắt công đột ngột.
Đăng ký: hộ kinh doanh hay doanh nghiệp
Nhiều xưởng may làng bắt đầu dưới dạng hộ kinh doanh. Khi khách là công ty may lớn yêu cầu hoá đơn, hợp đồng với pháp nhân, hoặc khi xưởng mở rộng lên vài chục máy, chủ xưởng thường chuyển sang công ty. Quyết định này nên dựa trên yêu cầu của khách và quy mô, không theo phong trào.
Chuyển lên công ty kéo theo nghĩa vụ kế toán, báo cáo tài chính, chữ ký số, hoá đơn điện tử, và thường cả việc đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ cho thợ. Chi phí duy trì tăng lên, nhưng đổi lại xưởng có thể ký hợp đồng trực tiếp với công ty may lớn, vay vốn ngân hàng để mua máy, và được khách đánh giá chuyên nghiệp hơn. Chủ xưởng nên ngồi tính với một người làm kế toán trước khi quyết.
Dù ở hình thức nào, xưởng cũng cần đáp ứng điều kiện về phòng cháy, môi trường (nếu có công đoạn giặt, nhuộm, in), lao động. Xưởng chỉ may hoàn thiện thì nhẹ về môi trường; xưởng có in, giặt thì cần tìm hiểu kỹ quy định về nước thải, hoá chất. Bạn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang để xem các công ty may trên địa bàn, như một cách hình dung thị trường và tìm nguồn đơn hàng.
Câu hỏi thường gặp
Mở xưởng may gia công ở quê cần bao nhiêu máy để bắt đầu?
Không có con số chung. Nhiều xưởng bắt đầu với một chuyền nhỏ đủ để nhận trọn một mã hàng đơn giản, rồi mở rộng khi có đơn ổn định. Số máy phụ thuộc vào công đoạn nhận làm, số thợ tìm được và mặt bằng. Tốt nhất là có đơn hàng trước rồi mới đầu tư máy.
Xưởng gia công có phải đăng ký kinh doanh không?
Có. Hoạt động sản xuất kinh doanh thường xuyên phải đăng ký, tối thiểu là hộ kinh doanh. Khách hàng là công ty may lớn thường yêu cầu hợp đồng và hoá đơn, nên nhiều xưởng chọn thành lập doanh nghiệp khi quy mô tăng.
Làm sao tìm nguồn đơn hàng gia công?
Nguồn phổ biến là quan hệ với công ty may trong vùng và ở các tỉnh lân cận, qua người quen từng làm quản lý ở đó. Có thể liên hệ trực tiếp phòng kế hoạch của các công ty may, giới thiệu năng lực xưởng bằng số máy, số thợ, mã hàng đã làm.
Thợ may làm theo sản phẩm có cần hợp đồng lao động không?
Người làm thường xuyên cho xưởng, dù trả công theo sản phẩm, vẫn là quan hệ lao động và nên có hợp đồng. Hợp đồng là cơ sở cho bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, giải quyết khi có tai nạn lao động hay tranh chấp về tiền công.
Khách hàng đến đánh giá xưởng thì thường xem gì?
Thường xem hợp đồng lao động, bảng lương, chấm công, tuổi của người lao động, giờ làm, lối thoát hiểm, bình chữa cháy, hệ thống điện, nhà vệ sinh, nước uống. Hỏi trước bộ tiêu chí cụ thể của khách để chuẩn bị, thay vì chờ đến ngày đánh giá.