Phương La là làng dệt thuộc xã Thái Phương, huyện Hưng Hà cũ, tỉnh Thái Bình; từ tháng 7/2025, Thái Phương cùng Đoan Hùng, Phúc Khánh và Tân Tiến hợp thành xã Tiên La, tỉnh Hưng Yên. Làng có nghề dệt lâu đời, xưa dệt vải trên khung cửi gỗ, nay chủ yếu dệt bằng máy, làm vải, khăn và các mặt hàng dệt gia dụng.
Câu chuyện của Phương La là câu chuyện chung của làng dệt Bắc Bộ: từ tiếng thoi đưa trong từng nhà đến tiếng máy chạy trong xưởng, từ nghề phụ nông nhàn đến cơ sở sản xuất có đăng ký kinh doanh. Nhiều cơ sở dệt trong vùng lớn lên từ một gia đình làm nghề.
Bài này giải thích khung cửi làm việc thế nào, các công đoạn để có một tấm vải, máy móc đã thay đổi nghề ra sao, và vài điều nên biết nếu bạn muốn ghé xem làng dệt.
Phương La trong vùng Hưng Hà
Hưng Hà là vùng phía bắc Thái Bình cũ, giáp sông Hồng và sông Luộc. Huyện được lập năm 1969 từ hai huyện Hưng Nhân và Duyên Hà, nên tên gọi ghép từ hai chữ đầu. Vùng này đất phù sa, làng đông, nghề phụ phát triển: dệt ở Phương La, chiếu ở Hới, cùng nhiều nghề nhỏ khác. Phương La nằm cạnh khu đền Tiên La, một di tích lớn của vùng, và tên xã mới cũng là Tiên La, trùng với tên đền.
Nghề dệt ở đây được người làng kể là có từ nhiều đời, từ thời mỗi nhà một khung cửi dệt vải mặc và vải bán. Vải làng theo chợ quê, theo các thương lái đi khắp vùng đồng bằng. Trải qua nhiều biến đổi của thị trường, nghề không mất mà chuyển dạng: từ dệt vải thô đến dệt khăn, dệt vải màn, dệt các loại vải theo đơn đặt của doanh nghiệp may.
Ngày nay đi qua Thái Phương cũ có thể thấy nhiều xưởng dệt lớn nhỏ, có nhà xưởng mái tôn sau nhà ở, có cơ sở quy mô như một nhà máy nhỏ. Tiếng máy dệt là âm thanh nền của làng.
Ở Thái Phương cũ, nhiều xưởng chạy máy từ sáng sớm đến tối, tiếng máy dệt trở thành âm thanh quen thuộc của xóm làng. Điều đó cho thấy nghề dệt đã thành nhịp sống thường ngày của cả một vùng, chứ không chỉ là nghề của vài gia đình.
Khung cửi làm việc thế nào
Khung cửi là cỗ máy dệt bằng gỗ, vận hành bằng tay và chân người. Sợi dọc được căng song song trên khung, chạy từ trục sợi phía sau đến trục cuộn vải phía trước. Các sợi dọc luồn qua go, một bộ khung có nhiều sợi dây nhỏ. Khi người dệt đạp bàn đạp, go nâng một nhóm sợi dọc lên, hạ nhóm kia xuống, tạo ra một khe hở gọi là miệng vải.
Người dệt luồn con thoi mang sợi ngang qua miệng vải, rồi kéo khổ (bộ lược) đập sợi ngang cho khít vào mép vải. Đổi bàn đạp, hai nhóm sợi dọc đổi chỗ, luồn thoi chiều ngược lại, đập khổ. Cứ thế từng sợi ngang một, tấm vải dài ra. Với kiểu dệt trơn, chỉ cần hai nhóm sợi dọc đổi nhau; muốn dệt hoa văn thì cần nhiều go hơn và cách đạp phức tạp hơn.
Ở khung cửi, tốc độ phụ thuộc hoàn toàn vào tay chân người dệt. Một người thạo việc dệt được vài mét vải thô mỗi ngày. Cải tiến lớn đầu tiên là thoi bay: một sợi dây kéo giật thoi chạy qua khung, người dệt không phải luồn tay, tốc độ tăng đáng kể. Sau đó là máy dệt chạy điện.
Ngày nay, muốn thấy khung cửi gỗ hoạt động, bạn thường phải đến bảo tàng hoặc những gia đình còn giữ khung làm kỷ niệm. Nhưng hiểu nguyên lý khung cửi sẽ giúp bạn nhìn máy dệt hiện đại dễ hơn, vì máy dệt về bản chất vẫn làm đúng ba việc: tách sợi dọc, đưa sợi ngang, đập sợi ngang cho chặt.
Các công đoạn để có một tấm vải
Dù dệt tay hay dệt máy, một tấm vải đều qua các bước chính sau:
- Chuẩn bị sợi. Sợi bông, sợi tổng hợp hoặc sợi pha được mua về theo cuộn, kiểm tra độ đều, độ bền.
- Đánh ống, đánh suốt. Sợi được quấn lại vào ống (cho sợi dọc) và suốt (cho thoi sợi ngang).
- Mắc sợi dọc. Hàng trăm, hàng nghìn sợi được căng song song, đủ chiều dài cho cả cây vải, rồi cuộn lên trục.
- Hồ sợi. Sợi dọc được hồ cho cứng, trơn, chịu được ma sát khi dệt. Xưa hồ bằng bột gạo, bột sắn; nay dùng hồ công nghiệp.
- Luồn go, luồn khổ. Từng sợi dọc được luồn qua go và khổ theo đúng thứ tự của kiểu dệt. Đây là bước tỉ mỉ, sai một sợi là vải có vệt lỗi.
- Dệt. Khung hoặc máy chạy, người thợ trông, nối sợi đứt, thay suốt.
- Kiểm, cắt, hoàn thiện. Vải được kiểm lỗi, cắt, có thể đem nhuộm, in, may viền (với khăn), rồi đóng gói.
Ở xưởng máy, một người thợ có thể trông nhiều máy cùng lúc. Kỹ năng quan trọng không còn là đưa thoi mà là nghe tiếng máy để biết máy đang chạy đúng hay sắp đứt sợi, và sửa máy nhanh.
Khung cửi, máy dệt thoi và máy dệt kiếm: khác nhau ở đâu
Ba thế hệ công cụ cùng tồn tại ở các làng dệt Bắc Bộ, mỗi loại hợp với một kiểu sản phẩm:
| Công cụ | Cách đưa sợi ngang | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Khung cửi gỗ | Người dệt luồn thoi bằng tay hoặc thoi bay | Dệt được vải mộc, vải hoa văn thủ công, giữ nghề | Chậm, nặng nhọc, khổ hẹp |
| Máy dệt thoi chạy điện | Thoi được máy bắn qua lại | Rẻ, dễ sửa, hợp xưởng gia đình | Ồn, rung, tốc độ vừa phải |
| Máy dệt kiếm, máy dệt khí | Thanh kiếm hoặc luồng khí đưa sợi | Nhanh, khổ rộng, ít lỗi | Đắt, cần thợ kỹ thuật, cần nhà xưởng lớn |
Phần lớn hộ làm nghề ở các làng dệt dùng máy dệt thoi; doanh nghiệp lớn đầu tư máy hiện đại hơn. Khung cửi gỗ chỉ còn ở một số gia đình giữ làm kỷ niệm hoặc dệt hàng đặc biệt.
Từ vải mặc đến khăn và vải theo đơn
Thời mỗi nhà một khung cửi, sản phẩm chính của làng dệt Bắc Bộ là vải mộc để may quần áo, làm màn, làm khăn. Vải dệt từ sợi bông, khổ hẹp, sau đó đem nhuộm nâu, nhuộm chàm tuỳ vùng. Khi vải công nghiệp khổ rộng, rẻ, đẹp tràn ra thị trường, vải mộc làng không cạnh tranh được, các làng dệt phải tìm hướng khác.
Hướng mà nhiều làng dệt như Phương La chọn là chuyên vào các mặt hàng dệt gia dụng cần số lượng lớn và mẫu mã đơn giản: khăn mặt, khăn tắm, vải màn, vải lót, vải theo yêu cầu của doanh nghiệp may. Những mặt hàng này hợp với máy dệt thoi của hộ gia đình, vốn đầu tư không quá lớn, thợ trong làng vận hành được.
Một số cơ sở đi xa hơn: đầu tư máy hiện đại, làm vải kỹ thuật, nhận gia công cho thương hiệu lớn. Cách làm này cần vốn và quản lý chuyên nghiệp, nên thường là các hộ đã tích luỹ qua nhiều năm. Làng nghề vì vậy phân tầng rõ: có hộ vài máy làm theo đơn nhỏ, có doanh nghiệp vài chục máy, cùng tồn tại trong một xã.
Một ngày ở xưởng dệt gia đình
Xưởng dệt gia đình thường bắt đầu từ sớm. Người chủ kiểm lại các máy, thay trục sợi dọc nếu cây vải trước đã hết, chuẩn bị suốt sợi ngang cho cả ngày. Thợ đến, mỗi người nhận trông vài máy. Việc chính là đi dọc dãy máy, nghe tiếng, nhìn mặt vải; sợi đứt thì dừng máy, nối lại, chạy tiếp. Một tiếng máy khác thường, như tiếng gõ lạ hay thoi đi lệch, là dấu hiệu phải dừng ngay để khỏi hỏng cả đoạn vải.
Buổi trưa máy có thể vẫn chạy, thợ thay nhau nghỉ. Cuối ngày, vải được cuộn, kiểm lỗi sơ bộ, chất vào kho chờ người thu mua hoặc chờ đủ lô giao cho doanh nghiệp. Tiền công thường tính theo mét vải hoặc theo số máy trông, tuỳ xưởng.
Việc ở xưởng dệt nặng về tiếng ồn và bụi sợi hơn là sức kéo. Người làm lâu năm hay bị giảm thính lực nếu không bảo hộ. Những xưởng làm bài bản có nút tai, khẩu trang, quạt hút bụi; xưởng nhỏ thì nhiều khi chưa có. Đây là chuyện thực tế của nghề mà ít bài giới thiệu làng nghề nhắc tới.
Nhiều xưởng gia đình thuê thợ là người trong làng hoặc làng bên, đi lại bằng xe đạp, xe máy. Thợ quen việc có thể chuyển giữa các xưởng tuỳ đơn hàng, nên trong làng dệt có một thị trường lao động nhỏ vận hành rất linh hoạt.
Làng nghề lớn lên thành cụm sản xuất
Khi máy dệt điện về, sản lượng tăng, các hộ cần sân bãi, điện ba pha, chỗ để hàng. Nhiều nơi trong vùng dệt Bắc Bộ hình thành cụm công nghiệp làng nghề, nơi các hộ đưa máy ra khỏi khu dân cư, giảm tiếng ồn và bụi trong làng. Một số hộ lớn lên thành công ty, nhận đơn của doanh nghiệp may, có công nhân là người trong làng và làng bên.
Mặt trái của tăng trưởng là tiếng ồn, bụi bông và nước thải từ khâu nhuộm, hồ sợi. Đây là vấn đề chung của làng dệt và là lý do chính quyền khuyến khích chuyển sản xuất vào khu tập trung. Với người dân, đó là bài toán cân giữa thu nhập và chất lượng sống. Nếu bạn quan tâm đến cơ sở dệt trên địa bàn để đặt hàng hay hợp tác, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang theo xã Tiên La và các xã lân cận.
Ghé làng dệt: nên xem gì, lưu ý gì
Làng dệt là nơi sản xuất, không có lối tham quan riêng. Một vài gợi ý:
- Ghé vào giờ làm việc ban ngày, xin phép chủ xưởng trước khi bước vào.
- Xưởng máy dệt rất ồn; mang theo nút tai nếu định đứng lâu, và đừng đứng sát máy đang chạy vì thoi và dây đai có thể gây nguy hiểm.
- Không chạm vào sợi đang căng trên máy; một sợi đứt có thể làm thợ phải dừng máy nối lại.
- Hỏi chủ nhà nếu muốn xem khung cửi gỗ cũ, nhiều gia đình vẫn giữ trong kho.
- Kết hợp thăm đền Tiên La ngay trong xã, và làng chiếu Hới ở xã Long Hưng lân cận.
- Muốn mua khăn, vải tại xưởng, nên hỏi về số lượng tối thiểu vì nhiều nơi chỉ bán buôn.
Đi làng dệt vào cuối năm, bạn sẽ thấy cảnh tất bật nhất, vì đây là lúc các đơn hàng khăn, chăn, vải phục vụ Tết dồn về.
Câu hỏi thường gặp
Làng dệt Phương La nay thuộc xã nào?
Phương La trước thuộc xã Thái Phương, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Từ 1/7/2025, xã Thái Phương cùng các xã Đoan Hùng, Phúc Khánh, Tân Tiến hợp thành xã Tiên La, tỉnh Hưng Yên.
Làng Phương La dệt những gì?
Làng dệt nhiều loại vải và hàng dệt gia dụng như khăn, vải màn, vải mộc theo đơn của doanh nghiệp may. Mặt hàng thay đổi theo thị trường; các xưởng thường nhận làm theo đơn nên mỗi nhà có thể chuyên một loại khác nhau.
Còn ai dệt bằng khung cửi ở Phương La không?
Khung cửi gỗ gần như không còn dùng để sản xuất hằng ngày. Một số gia đình vẫn giữ khung cũ làm kỷ niệm hoặc dệt hàng đặc biệt. Phần lớn sản xuất đã chuyển sang máy dệt thoi chạy điện và máy dệt hiện đại hơn.
Hồ sợi là gì và vì sao cần hồ?
Hồ sợi là phủ lên sợi dọc một lớp hồ để sợi cứng hơn, trơn hơn, chịu được ma sát khi go nâng hạ và khổ đập liên tục. Không hồ thì sợi dọc dễ xơ, đứt nhiều trong lúc dệt. Vải dệt xong có thể được giũ hồ để mềm lại.
Đi từ trung tâm Thái Bình cũ lên Phương La có xa không?
Phương La nằm ở vùng Hưng Hà, phía bắc trung tâm Thái Bình cũ, đi xe máy hoặc ô tô theo các tuyến đường tỉnh lên phía sông Luộc. Thời gian đi tuỳ tuyến và tình trạng đường; bạn nên xem bản đồ trực tuyến trước khi xuất phát.