Làng Hới thuộc xã Tân Lễ cũ, huyện Hưng Hà, nay thuộc xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên; đây là làng dệt chiếu cói có tiếng nhất của vùng Thái Bình cũ. Chiếu Hới làm từ sợi cói chẻ nhỏ, dệt trên nền sợi dọc, có loại trơn, loại cạp màu, loại in hoa, dùng để trải giường, trải phản, trải sàn trong mùa nóng.
Làng Hới nằm ở vùng đất ven sông của Hưng Hà, nơi sông Luộc và sông Hồng chảy gần. Nghề chiếu ở đây truyền nhiều đời; xưa dệt hoàn toàn bằng tay, hai người một khung, nay phần lớn dệt bằng máy, nhưng việc chọn cói, nhuộm, phơi và hoàn thiện vẫn cần bàn tay người làng.
Bài này kể các công đoạn làm ra một chiếc chiếu, phân biệt các loại chiếu Hới, chỉ cách chọn chiếu bền và cách giữ chiếu dùng được lâu, kèm vài điều nên biết nếu bạn ghé làng.
Cói từ đâu đến và vì sao làng Hới dệt chiếu
Cây cói ưa đất bãi bồi nước lợ, mọc nhiều ở ven biển các huyện Thái Thụy, Tiền Hải cũ và ở các vùng ven biển khác của Bắc Bộ. Làng Hới thì nằm sâu trong đồng, xa biển. Nghĩa là làng không trồng cói là chính mà mua cói khô về dệt. Đây là chuyện thường gặp ở làng nghề: nơi làm nghề giỏi chưa chắc là nơi có nguyên liệu, mà là nơi có thợ, có tay nghề và có mối buôn.
Theo người làng kể, nghề chiếu đã có từ lâu và được giữ qua nhiều thế hệ, với lệ thờ tổ nghề. Trước kia gần như nhà nào cũng có khung dệt, tiếng go đập đều đều từ sáng đến tối. Chiếu Hới theo thuyền, theo gánh ra các chợ trong vùng và đi xa hơn. Đến nay, dù cách làm đã đổi nhiều, chữ "chiếu Hới" vẫn là một thương hiệu dân gian mà người mua chiếu cói ở miền Bắc hay nghe.
Cũng cần nói rõ để khỏi nhầm: chiếu cói có ở nhiều nơi khác của Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, mỗi vùng có cách dệt và kiểu hoa riêng. Bài này chỉ nói về làng Hới của vùng Thái Bình cũ. Khi người bán nói "chiếu Hới", bạn có thể hỏi thêm hàng làm ở hộ nào trong làng, vì cái tên quen thuộc này đôi khi được dùng chung cho cả chiếu cói nói chung.
Từ bó cói đến chiếc chiếu: các công đoạn
Một chiếc chiếu cói đi qua nhiều tay. Thứ tự dưới đây là cách làm phổ biến, mỗi nhà có thể thêm bớt:
- Chọn cói. Cói tốt là cói dài, đều cây, thân chắc, màu sáng, không mốc. Cói ngắn dùng cho chiếu nhỏ hoặc hàng khác.
- Chẻ và phơi. Cói tươi được chẻ đôi hoặc chẻ nhỏ tuỳ loại chiếu, phơi nắng nhiều ngày cho khô đều. Gặp mưa dài là cói dễ mốc, nên mùa nắng là mùa làm cói chính.
- Nhuộm màu. Một phần cói được nhuộm đỏ, xanh hoặc màu khác để dệt hoa văn, cạp viền. Cói nhuộm xong phơi lại cho khô.
- Mắc sợi dọc. Sợi dọc (xưa là sợi đay, nay có cả sợi tổng hợp) được căng lên khung theo khổ chiếu.
- Dệt. Với khung tay, một người luồn từng sợi cói qua sợi dọc, người kia đập go cho chặt. Với máy dệt, máy luồn cói và đập go, người thợ trông máy và nối cói.
- Cắt, xén, se mép. Chiếu dệt xong được cắt khỏi khung, xén hai đầu, buộc hoặc se mép cho khỏi tuột.
- In hoa, phơi, cuộn. Chiếu in hoa được in màu lên mặt, phơi lại cho khô rồi cuộn, buộc thành đôi.
Chuyển từ khung tay sang máy dệt làm tăng sản lượng nhiều lần và giảm việc nặng nhọc, nhưng cũng làm thay đổi tay nghề cần có: người thợ trẻ biết vận hành, sửa máy, còn kỹ năng dệt tay thì chỉ còn ở một số người lớn tuổi.
Khâu tốn công nhất hiện nay không phải dệt mà là chuẩn bị cói. Cói chẻ không đều, phơi không khô thì máy dệt hay kẹt, chiếu ra mặt không phẳng. Vì thế người thợ giỏi ở Hới bây giờ là người nhìn bó cói đoán được chiếc chiếu sẽ ra sao.
Các loại chiếu Hới thường gặp
Người bán chiếu ở Hới gọi tên chiếu theo cách dệt và cách trang trí. Bảng dưới gom các loại hay gặp:
| Loại chiếu | Đặc điểm | Hợp dùng cho |
|---|---|---|
| Chiếu trơn | Màu cói tự nhiên, không hoa, mặt đều | Trải giường hằng ngày, trải sàn |
| Chiếu cạp điều | Viền hai đầu bằng cói nhuộm đỏ | Dùng trong nhà, làm quà |
| Chiếu in hoa | In hoa văn, chữ phúc, hình chim hoa bằng màu lên mặt chiếu | Dịp cưới hỏi, Tết, trải phản tiếp khách |
| Chiếu dệt hoa | Hoa văn tạo bằng cói nhuộm dệt xen kẽ, không in | Dùng lâu năm, hoa không bong |
| Chiếu đôi, chiếu đơn | Khác nhau ở khổ rộng | Giường đôi, giường đơn, phản nhỏ |
Chiếu dệt hoa tốn công hơn chiếu in hoa vì phải xếp màu ngay lúc dệt. Chiếu in hoa đẹp mắt lúc mới nhưng sau nhiều lần lau, màu có thể nhạt dần.
Ngoài chiếu, nhiều hộ ở Hới còn làm chiếu cuộn khổ lớn cho nhà hàng, hội trường, chiếu nhỏ cho trẻ em và các tấm lót ghế. Những món này cùng nguyên liệu, cùng khung máy, chỉ khác khổ và cách hoàn thiện mép. Nếu cần số lượng lớn cho một sự kiện, đặt trước vài tuần là cách làm của người mua quen.
Chọn một chiếc chiếu cói bền
Nhìn độ chặt. Gấp nhẹ một góc chiếu, nhìn khe giữa các sợi cói. Chiếu dệt chặt thì sợi cói khít, không thấy sợi dọc lộ nhiều. Chiếu thưa nằm mau xô, bụi dễ lọt.
Sờ mặt chiếu. Mặt chiếu tốt mịn, phẳng, không gợn mấu. Cói chẻ đều tay cho mặt chiếu êm hơn khi nằm.
Ngửi mùi. Chiếu mới có mùi cói khô thơm nhẹ. Mùi ẩm, mùi mốc là dấu hiệu cói phơi chưa kỹ hoặc chiếu để lâu chỗ ẩm.
Kiểm mép. Hai đầu chiếu phải se, buộc chắc, không lỏng sợi. Mép là chỗ hỏng trước tiên khi dùng.
Hỏi về sợi dọc. Sợi dọc bằng đay mềm, thoáng; sợi tổng hợp bền, chịu ẩm hơn. Mỗi loại có ưu điểm, bạn chọn theo thói quen dùng.
Lật mặt sau. Mặt sau chiếu tốt cũng phẳng, sợi cói không bị gãy gập nhiều. Chiếu in hoa thì mặt sau sạch màu; màu loang ra mặt sau là dấu hiệu in vội, mực chưa khô đã cuộn.
Đo khổ trước khi mua. Chiếu cói không co giãn, trải lên giường thiếu một gang là cấn mép, thừa nhiều là phải gấp, mau gãy sợi ở nếp gấp. Đo giường ở nhà rồi mới chọn khổ, đừng ước chừng bằng mắt ở chợ.
Giữ chiếu dùng được lâu
Chiếu cói kỵ ẩm. Sau mùa dùng, nên lau sạch, phơi nắng nhẹ cho khô rồi cuộn lại, bọc túi, cất chỗ thoáng. Không phơi nắng gắt quá lâu vì cói giòn, dễ gãy. Khi lau, dùng khăn vắt kiệt nước, lau xuôi theo sợi cói, để khô hẳn mới nằm.
Nếu chiếu có mùi mốc nhẹ, phơi dưới nắng sớm vài buổi thường đỡ. Chiếu đã mốc đen thì khó cứu. Không đặt chiếu trực tiếp trên nền gạch ẩm vào mùa nồm, nên lót một lớp bên dưới. Trẻ nhỏ hay làm đổ nước lên chiếu, lau ngay sẽ giữ được chiếu lâu hơn.
Một chiếc chiếu cói tốt, dùng và cất đúng cách, có thể theo gia đình nhiều mùa hè. Đó là lý do nhiều nhà ở nông thôn vẫn giữ thói quen mua chiếu ở làng nghề thay vì chiếu nhựa.
Chiếu bị sổ vài sợi ở mép thì nên buộc lại ngay bằng sợi cùng màu, để lâu chỗ sổ lan rộng. Chiếu mới mua về có thể còn bụi cói vụn, chỉ cần giũ ngoài sân và lau một lượt bằng khăn ẩm là dùng được.
Chiếc chiếu trong đời sống làng quê
Ở nông thôn Bắc Bộ, chiếu không chỉ là đồ nằm. Chiếu trải phản khi có khách, trải sân khi làng có việc, trải đình khi các cụ ngồi bàn chuyện làng. Đôi chiếu mới có mặt trong lễ vật cưới hỏi ở nhiều vùng, như một món đồ mở đầu cho gia đình mới. Ngày Tết, nhà nào cũng thay chiếu mới trên giường, trên phản. Nhu cầu đều đặn ấy nuôi nghề chiếu nhiều thế hệ.
Thành ngữ dân gian cũng nhiều chữ chiếu: chiếu trên, chiếu dưới để nói thứ bậc chỗ ngồi; "chiếu chăn" để nói chuyện vợ chồng. Những cách nói ấy cho thấy chiếc chiếu từng gắn sâu vào sinh hoạt đến mức nào. Khi đời sống đổi khác, nhà có giường đệm, có sofa, chiếc chiếu lùi lại thành đồ mùa hè, đồ cho dịp lễ. Làng Hới vì thế cũng phải đổi theo: làm chiếu khổ hợp với giường hiện đại, làm thảm cói trải sàn, làm hàng nhỏ cho người ở chung cư.
Ở vùng Thái Bình cũ, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen mua đôi chiếu mới trước Tết, trải lên giường thờ, lên phản tiếp khách. Chiếu cũ không bỏ mà đem trải chái bếp, trải sân phơi thóc, lót ổ cho gà. Một chiếc chiếu đi qua nhiều vòng đời trong một nhà nông, từ chỗ trang trọng nhất đến chỗ bình thường nhất, rồi mới thôi dùng.
Làng Hới hôm nay
Đi qua làng Hới bây giờ, cảnh khung dệt tay hai người ngồi đối nhau ít gặp hơn trước. Thay vào đó là máy dệt chạy trong các gian nhà, sân phơi cói và chiếu thành phẩm. Nhiều hộ làm cả khâu buôn cói, buôn chiếu, đưa hàng đi các tỉnh. Một số cơ sở làm thêm sản phẩm khác từ cói như thảm, đệm ngồi, đồ đan, để không phụ thuộc vào một món.
Chiếu cói chịu cạnh tranh từ chiếu trúc, chiếu nhựa, đệm điều hoà. Bù lại, người mua ngày càng để ý đến đồ tự nhiên, thoáng mát, nên chiếu cói vẫn có chỗ đứng. Khi ghé làng, bạn có thể hỏi các nhà làm nghề về khâu nào còn làm tay, khâu nào đã chuyển sang máy; câu trả lời cho thấy rõ nghề đã đổi thế nào trong một thế hệ.
Muốn xem làng làm chiếu, nên đi vào ngày nắng, khi sân phơi đầy cói và chiếu. Ngày mưa, mọi thứ dọn vào trong nhà, làng trông như mọi làng khác. Từ Hới có thể kết hợp ghé khu đền Trần ở cùng xã Long Hưng mới, hoặc sang làng dệt Phương La thuộc xã Tiên La, cũng trong vùng Hưng Hà cũ.
Dù máy móc đã thay nhiều khâu, người làng vẫn giữ lệ thờ tổ nghề và coi chiếu là cái nghề đã nuôi bao thế hệ. Nhiều nhà con cái đi làm công ty nhưng mùa cao điểm vẫn về phụ cha mẹ phơi cói, cuộn chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Làng chiếu Hới nay thuộc xã nào?
Làng Hới trước thuộc xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Từ 1/7/2025, xã Tân Lễ cùng một số xã lân cận như Tiến Đức, Liên Hiệp, Thái Hưng và thị trấn Hưng Nhân hợp thành xã Long Hưng, thuộc tỉnh Hưng Yên.
Chiếu Hới còn dệt tay không?
Phần lớn chiếu Hới hiện dệt bằng máy. Khâu dệt tay vẫn còn ở một số hộ, chủ yếu cho đơn hàng đặc biệt hoặc để giữ nghề. Các khâu chọn cói, nhuộm màu, phơi và hoàn thiện mép vẫn làm thủ công.
Chiếu cói và chiếu trúc khác nhau thế nào khi dùng?
Chiếu cói mềm, êm, thoáng, có mùi cói khô, hợp người thích nằm mát mà không quá lạnh lưng. Chiếu trúc mát hơn, cứng hơn, khó gấp. Chiếu cói kỵ ẩm hơn chiếu trúc nên cần phơi và cất kỹ hơn sau mùa dùng.
Chiếu in hoa có bị phai màu không?
Màu in trên mặt chiếu có thể nhạt dần sau nhiều lần lau nước và phơi nắng. Nếu muốn hoa văn bền, nên chọn chiếu dệt hoa, nơi hoa văn tạo bằng sợi cói nhuộm ngay trong lúc dệt, nên không bong theo thời gian.
Cói dệt chiếu Hới lấy từ đâu?
Làng Hới nằm trong đồng nên không phải vùng trồng cói chính. Cói thường được mua từ các vùng bãi bồi ven biển, trong đó có vùng ven biển Thái Thụy, Tiền Hải cũ và các tỉnh ven biển khác của Bắc Bộ, rồi về làng chẻ, phơi, nhuộm và dệt.