Dệt may là ngành thuê nhiều lao động nhất ở vùng Thái Bình cũ hiện nay, với các nhà máy may xuất khẩu trong khu công nghiệp ven trung tâm cũ và nhiều xưởng may gia công nằm rải rác trong các cụm công nghiệp xã. Lao động chủ yếu là nữ, tuổi từ mười tám đến bốn mươi, phần lớn là người địa phương đi về trong ngày.
Nghề dệt ở vùng này có gốc từ lâu: nhiều làng xưa dệt vải, dệt lụa, dệt khăn bằng khung cửi trong lúc nông nhàn. Ngày nay, khung cửi thủ công chỉ còn ở vài làng nghề, còn sức lao động thì chuyển sang chuyền may công nghiệp. Mô hình "làm ca ở nhà máy gần nhà, sáng đi tối về" đã giữ lại khá nhiều người trẻ ở quê.
Bài này dành cho người đang cân nhắc vào làm ngành may ở vùng Thái Bình cũ, và cho người muốn hiểu ngành này vận hành thế nào trên đất quê lúa. Bài không nêu mức lương cụ thể vì lương thay đổi theo năm, theo doanh nghiệp, theo năng suất.
Từ khung cửi trong nhà đến chuyền may
Thái Bình cũ có những làng nghề dệt quen tên như vùng lụa Nam Cao ở Kiến Xương, làng dệt Phương La ở Hưng Hà. Trước kia, dệt là nghề phụ quan trọng của nhà nông: lúc lúa đã cấy xong, phụ nữ ngồi bên khung cửi, đàn ông đem vải đi chợ. Tiếng thoi đưa trong làng là âm thanh quen thuộc của nhiều thế hệ.
Thời kỳ bao cấp, trung tâm tỉnh cũ có nhà máy dệt quốc doanh, cùng các hợp tác xã dệt ở nông thôn. Sau đổi mới, vải dệt thủ công khó cạnh tranh với vải công nghiệp, nhiều khung cửi dừng lại. Khoảng từ những năm 2000, khi các doanh nghiệp may xuất khẩu tìm nơi có lao động dồi dào, vùng Thái Bình cũ trở thành điểm đến, và thế hệ con cháu của người dệt vải chuyển sang ngồi chuyền may.
Sự chuyển dịch ấy còn mang theo một thói quen cũ: người làng dệt quen làm việc tỉ mỉ, chịu ngồi lâu, quen nhịp sản xuất theo lô hàng. Nhiều chủ doanh nghiệp may khi chọn đặt nhà máy ở vùng này cũng nhắc tới tính cần cù, ít bỏ việc của lao động địa phương. Ngược lại, người lao động quê lúa cũng tính toán rất kỹ: nơi nào trả lương đúng hạn, đối xử tử tế thì tin nhau lan khắp làng, nơi nào nợ lương thì cả xã biết và không ai muốn vào.
Hai nghề này khác nhau về bản chất: dệt là tạo ra tấm vải, còn may là cắt vải thành chi tiết rồi ráp thành sản phẩm. Phần lớn nhà máy ở đây làm may, nhận vải và phụ liệu từ khách hàng hoặc nhập về, may theo mẫu rồi xuất đi. Câu chuyện làng nghề dệt và người giữ nghề được kể kỹ ở mục làng nghề của trang.
Các hình thức làm ăn trong ngành may: CMT, FOB và gia công lẻ
Hiểu doanh nghiệp mình định vào làm theo hình thức nào giúp bạn đoán được nhịp việc và độ ổn định:
| Hình thức | Doanh nghiệp làm gì | Ảnh hưởng tới công nhân |
|---|---|---|
| Gia công CMT (cắt, may, hoàn thiện) | Khách hàng giao vải, phụ liệu, mẫu; nhà máy chỉ cắt, may, đóng gói và nhận tiền công | Phụ thuộc đơn hàng; có lúc tăng ca dồn dập, có lúc ít việc |
| FOB (tự mua nguyên liệu) | Nhà máy tự mua vải, phụ liệu, sản xuất và giao hàng | Thường ổn định hơn, doanh nghiệp lớn hơn, quy trình bài bản |
| Xưởng vệ tinh, gia công lẻ | Nhận lại một phần đơn hàng từ nhà máy lớn | Gần nhà, giờ giấc linh hoạt, nhưng chế độ bảo hiểm có khi không đầy đủ |
| May tại nhà | Nhận hàng về may theo sản phẩm | Chủ động thời gian, thu nhập bấp bênh, không có bảo hiểm qua doanh nghiệp |
Phần lớn nhà máy trong khu công nghiệp ở Thái Bình cũ làm gia công hoặc kết hợp gia công với FOB. Bạn có thể hỏi thẳng phòng nhân sự doanh nghiệp làm hàng cho thị trường nào, mùa cao điểm vào tháng nào, để biết trước khi nào tăng ca.
Một ngày trên chuyền may và cách tính công
Công việc trong nhà máy may được chia rất nhỏ. Một người mới vào thường đi theo lộ trình sau:
- Học việc vài tuần: làm quen máy may công nghiệp, tập đường may thẳng, đều, đúng tốc độ.
- Được xếp vào một công đoạn cố định trên chuyền, ví dụ may túi, tra cổ, may sườn, vắt sổ, thùa khuyết, đính cúc.
- Làm theo định mức: mỗi giờ phải đạt bao nhiêu chi tiết; vượt định mức có thể được thưởng năng suất tuỳ quy chế từng doanh nghiệp.
- Kiểm hàng (KCS) và tổ trưởng kiểm chất lượng; hàng lỗi phải sửa lại, ảnh hưởng năng suất của cả chuyền.
- Sau vài năm, người có tay nghề có thể chuyển sang công đoạn khó hơn, làm tổ phó, tổ trưởng, kỹ thuật chuyền hoặc KCS.
Thu nhập thường gồm lương cơ bản, phụ cấp, thưởng năng suất, tiền tăng ca. Khi so sánh hai nơi, đừng chỉ nhìn tổng tiền tháng cao điểm, hãy hỏi lương cơ bản ghi trong hợp đồng, vì đó là căn cứ đóng bảo hiểm và tính chế độ.
Câu hỏi nên đặt trước khi vào làm một công ty may
Nhiều người chỉ hỏi "lương bao nhiêu" rồi nhận việc. Những câu sau quan trọng không kém:
- Hợp đồng lao động ký với ai, thời hạn bao lâu, thử việc bao lâu, lương thử việc thế nào?
- Có đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp từ khi nào?
- Giờ làm mỗi ca, có làm thứ bảy, chủ nhật không, tăng ca có tự nguyện không, tính tiền tăng ca ra sao?
- Có bữa ăn ca không, có xe đưa đón không, có phụ cấp đi lại, nhà trọ, con nhỏ không?
- Chế độ cho lao động nữ mang thai, nuôi con nhỏ: được bố trí công việc nhẹ hơn, nghỉ giữa giờ như thế nào?
- Thưởng cuối năm, tháng lương thứ mười ba tính theo cách gì?
- Công đoàn cơ sở có hoạt động không, khi có thắc mắc thì hỏi ai?
Doanh nghiệp đàng hoàng sẽ trả lời rõ, có văn bản. Nơi nào né tránh các câu này, bạn nên cân nhắc thêm.
Sức khoẻ của người ngồi chuyền may
Ngồi máy may tám tiếng, có khi mười tiếng mỗi ngày, lặp đi lặp lại một động tác dễ gây đau mỏi cổ, vai, lưng, cổ tay, mỏi mắt. Bụi vải trong xưởng có thể làm khó chịu đường hô hấp. Đây là những vấn đề ai làm lâu trong ngành cũng gặp ở mức nào đó.
Một số thói quen giúp giảm: điều chỉnh ghế và bàn máy cho vừa người, ngồi thẳng lưng, tranh thủ giờ nghỉ đứng dậy vận động cổ vai, đeo khẩu trang trong xưởng nhiều bụi, nhìn xa định kỳ cho mắt nghỉ. Doanh nghiệp tốt sẽ có ghế tựa, chiếu sáng đủ, hệ thống thông gió, khám sức khoẻ định kỳ.
Với lao động nữ mang thai, luật lao động có những quy định bảo vệ riêng về thời gian làm việc, ca đêm, công việc nặng nhọc. Hãy hỏi phòng nhân sự và công đoàn về quyền của mình, và báo sớm cho tổ trưởng để được bố trí phù hợp. Khi có dấu hiệu đau kéo dài, nên đi khám thay vì cố chịu.
Ngành may và tương lai việc làm ở quê
Ngành may chịu tác động trực tiếp của đơn hàng thế giới: khi thị trường xuất khẩu chậm lại, nhà máy cắt giảm tăng ca, có lúc cho công nhân nghỉ luân phiên. Người làm may ở vùng Thái Bình cũ đã trải qua những đợt như vậy. Đồng thời, các nhà máy lớn đang tự động hoá dần một số khâu như cắt, trải vải, may túi, nên yêu cầu tay nghề và kỹ năng đọc tài liệu kỹ thuật tăng lên.
Người trẻ vào ngành nên tranh thủ học thêm: kỹ thuật chuyền, đọc tài liệu kỹ thuật, kiểm tra chất lượng, bảo trì máy may, quản lý sản xuất. Những vị trí này ít bị thay thế hơn so với một công đoạn may đơn giản.
Bài này không dự đoán ngành may của vùng sẽ đi về đâu. Điều chắc chắn là nhiều gia đình ở vùng Thái Bình cũ đang có thu nhập ổn định nhờ con cái làm may gần nhà, và giữ được nhịp sống quê cùng một công việc công nghiệp.
Nhà máy may nằm ở đâu trong vùng Thái Bình cũ
Các nhà máy may quy mô lớn tập trung ở những khu công nghiệp gần trung tâm cũ như Phúc Khánh, Nguyễn Đức Cảnh, và ở Gia Lễ hướng Đông Hưng, Cầu Nghìn ở vùng Quỳnh Phụ. Người ở các phường trung tâm cũ và các xã giáp ranh có thể đi làm trong vòng hai mươi, ba mươi phút xe máy.
Ở các huyện cũ xa hơn như Hưng Hà, Thái Thụy, Tiền Hải, Kiến Xương, Vũ Thư, có những xưởng may trong cụm công nghiệp hoặc ngay ven đường liên xã, quy mô vài trăm công nhân, phần lớn làm gia công. Lao động ở đây đi làm bằng xe đạp, xe máy từ làng, giờ giấc dễ chịu hơn nhưng thu nhập thường thấp hơn nhà máy lớn.
Nếu bạn ở quê và muốn tìm xưởng may gần nhà, cách nhanh nhất là hỏi người trong làng đang đi làm, hỏi uỷ ban xã hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh, và tra danh sách doanh nghiệp ngành may theo xã trong danh bạ doanh nghiệp của trang để biết tên rồi tìm hiểu thêm.
Làm may gần nhà hay đi khu công nghiệp xa: so theo các khoản
Nhiều gia đình phải chọn giữa cho con làm may ở quê hay vào Nam, lên Bắc Ninh, Bắc Giang. Bảng dưới không có con số, chỉ liệt kê các khoản cần cộng trừ:
| Khoản | Làm gần nhà ở vùng Thái Bình cũ | Đi khu công nghiệp tỉnh xa |
|---|---|---|
| Lương và thưởng | Theo mặt bằng vùng, có thể thấp hơn nơi cạnh tranh lao động gay gắt | Có thể cao hơn, nhiều tăng ca hơn |
| Tiền nhà | Ở nhà, gần như không tốn | Thuê trọ, điện nước theo giá chủ trọ |
| Tiền ăn | Ăn cơm nhà, ăn ca ở công ty | Tự lo phần lớn, chi phí cao hơn |
| Đi lại, về quê | Xe máy hằng ngày | Vé xe về quê dịp lễ, Tết; rủi ro đường dài |
| Con nhỏ, cha mẹ già | Tự chăm hoặc nhờ ông bà gần | Phải gửi con về quê hoặc trả tiền gửi trẻ |
| Cơ hội học nghề, thăng tiến | Ít vị trí cao hơn | Nhiều nhà máy lớn, nhiều vị trí hơn |
Phép tính đúng là thu nhập trừ chi phí sống trừ chi phí tinh thần khi xa nhà. Với nhiều gia đình có con nhỏ, làm gần nhà là lựa chọn hợp lý dù tổng lương thấp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Thái Bình cũ có nhiều công ty may không?
Có. Dệt may là ngành có nhiều doanh nghiệp và nhiều lao động nhất trong các khu, cụm công nghiệp của vùng. Bạn có thể tra danh sách doanh nghiệp ngành may theo phường xã trong danh bạ doanh nghiệp của trang, sau đó đối chiếu trên cổng đăng ký doanh nghiệp quốc gia.
Chưa biết may có xin vào công ty may được không?
Nhiều công ty nhận người chưa có kinh nghiệm và đào tạo vài tuần. Thời gian học việc thường có lương học việc. Hãy hỏi rõ thời gian học, mức hỗ trợ và cam kết làm việc sau đào tạo trước khi ký.
Làm công nhân may có phải tăng ca nhiều không?
Tuỳ doanh nghiệp và mùa đơn hàng. Có thời điểm tăng ca dồn dập trước kỳ giao hàng, có lúc làm đúng giờ. Theo luật, tăng ca phải có sự đồng ý của người lao động và không vượt giới hạn quy định; tiền tăng ca được tính cao hơn giờ thường.
Nghề dệt truyền thống ở Thái Bình còn không?
Vẫn còn ở một số làng nghề như vùng lụa Nam Cao, làng dệt Phương La, nhưng quy mô nhỏ hơn xưa nhiều và đã chuyển một phần sang máy dệt. Câu chuyện làng nghề được kể chi tiết ở mục làng nghề truyền thống của trang.
Thu nhập công nhân may ở Thái Bình cũ so với miền Nam thế nào?
Trang này không nêu mức lương cụ thể vì thay đổi theo năm và doanh nghiệp. Nhìn chung, mức lương tối thiểu vùng và mặt bằng lương ở mỗi nơi khác nhau, nhưng làm gần nhà giúp tiết kiệm tiền trọ, tiền ăn và chi phí đi lại, nên phải so cả phần chi phí chứ không chỉ con số lương.
Làm sao biết công ty may có đóng bảo hiểm cho mình?
Bạn có thể tra quá trình đóng bảo hiểm xã hội của chính mình trên ứng dụng của bảo hiểm xã hội Việt Nam hoặc ứng dụng định danh điện tử VNeID. Nếu thấy thiếu tháng, hãy hỏi phòng nhân sự và công đoàn, rồi tới cơ quan bảo hiểm xã hội nếu không được giải quyết.